O ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΣ ΩΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΘΑΡΜΟΥ
Η, συν τω χρόνω και στο πλαίσιο της σύγχρονης υπαρξιακής αναζητήσεως, βαθύτερη "επισκόπηση" του διαλογισμού στην οποία άγεται ο πανταχόθεν βαλλόμενος κοινωνάνθρωπος, βοηθά να εννοήσουμε ότι αυτό το αντικείμενο υποκρύπτει μια σημαντικότερη σημασία από εκείνη μιας απλής μυστικιστικής ή θρησκευτικής πρακτικής της Ανατολής. Αυτή η μακρά "επισκόπηση" του διαλογισμού, ενεργοποίησε ουσιαστικότερες φιλοσοφικές και νευροβιολογικές "οπτικές" οι οποίες άγουν στην επαλήθευση ενός επιτεύγματος εσωτερικού καθαρμού τον οποίον επιτυγχάνει ο διαλογισμός.
Αντιθέτως, η σπουδαία προσέγγιση του διαλογισμού αναλύεται όλο και περισσότερο ως μια συστηματική, εσωτερική μέθοδος ψυχικής και νοητικής εξυγιάνσεως. Η έννοια του «καθαρμού», ο οποίος έχει τις ρίζες του τόσο στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία (αριστοτελική κάθαρση) όσο και στις ανατολικές παραδόσεις (όπως η κάρμα-σούντι ή ο εξαγνισμός του νοός στον Βουδισμό), περιγράφει τη διαδικασία απελευθερώσεως του ατόμου από τα ψυχικά βάρη, τις συναισθηματικές τοξικότητες και τα παγιωμένα γνωστικά σχήματα.
Εν προκειμένω, ο διαλογισμός θεωρείται ως μια δυναμική διαδικασία εσωτερικού καθαρμού, αναλύοντας τους μηχανισμούς με τους οποίους επιτυγχάνεται η ψυχική αποσυμφόρηση και η γνωστική αναδιοργάνωση.
1. Η φιλοσοφική θεμελίωση του καθαρμού συνδέεται με την αποβολή του «ξένου» ή του «μολυσματικού» στοιχείου που διαταράσσει την εσωτερική αρμονία. Στον διαλογισμό, το μολυσματικό στοιχείο δεν είναι εξωγενές, αλλά ταυτίζεται με τις ασυνείδητες αυτόματες σκέψεις, τις απωθημένες ενορμήσεις και τις γνωστικές διαστρεβλώσεις (π.χ. προσκόλληση, αποστροφή). Μέσω της πρακτικής της ενσυνειδητότητος (mindfulness) ή του υπερβατικού διαλογισμού, το υποκείμενο δεν επιχειρεί να καταστείλει αυτές τις σκέψεις, αλλά να τις παρατηρήσει αποστασιοποιημένα (non-judgmental awareness). Αυτή η, μακρόθεν, στάση του «ουδέτερου παρατηρητή» επιτρέπει στα συναισθηματικά φορτία να αναδυθούν στην επιφάνεια της συνειδήσεως και να εκτονωθούν, αποσυμπιέζοντας "φορτίσεις" και άγοντας σε μια γαλήνη υπαρξιακού καθαρμού.
2. Ψυχολογικοί και νευροβιολογικοί μηχανισμοί αποτοξινώσεως ενεργοποιούνται δια του διαλογισμού ο οποίος, πλέον, λειτουργεί ως ένας μηχανισμός απευαισθητοποιήσεως (desensitization) και συναισθηματικής αποφορτίσεως. Εδώ επιδιώκεται η γνωστική αποσύνδεση (defusion) και το άτομο μαθαίνει να διαχωρίζει τον εαυτό του από τα νοητικά του παράγωγα. Η διαπίστωση ότι «είμαι ο παρατηρητής των σκέψεών μου και όχι οι ίδιες οι σκέψεις μου» αποτελεί τον πυρήνα του γνωστικού καθαρμού. Έρευνες στον τομέα της νευροεπιστήμης δείχνουν ότι ο διαλογισμός μειώνει τη δραστηριότητα της αμυγδαλής (το κέντρο του φόβου στον εγκέφαλο) και ενισχύει τον προμετωπιαίο φλοιό. Αυτή η βιολογική μεταβολή αντικατοπτρίζει τη σταδιακή εξάλειψη των χρόνιων βιολογικών αποτυπωμάτων του στρες, λειτουργώντας ως καθαρτήριο μέσο σε οργανικό επίπεδο. «Ο διαλογισμός δεν είναι η καθαρίστρια που πετάει τα σκουπίδια έξω από το σπίτι, αλλά το φως που επιτρέπει στο δωμάτιο να δει τι είναι χρήσιμο και τι πρέπει να αποσυντεθεί από μόνο του.»
3. Η διαδικασία του καθαρμού αποτελεί ανελικτική πρόοδο διαφορετικών σταδίων. Ο διαλογιστικός καθαρμός δεν είναι μια γραμμική εμπειρία, αλλά εξελίσσεται στα ακόλουθα διακριτά στάδια: (α) Ανάδευση και ανάδειξη καταπιεσμένων σκέψεων, άγχους και σωματικής δυσφορίας. Συνειδητοποίηση της εσωτερικής καταιγίδος. (β) Επισκόπηση και ευθυγράμμιση με την παύση κάθε κριτικής διαθέσεως. Αποδυνάμωση κάθε συναισθηματικού φορτίου. (γ) Καθαρμός (αποφόρτιση), μια αίσθηση ελαφρύνσεως, συχνά συνοδευόμενη από ψυχοσωματική ανακούφιση με την απελευθέρωση από παλιά μοτίβα συμπεριφοράς. (δ) Εσωτερική γαλήνη, επίτευξη πνευματικής διαυγείας και ψυχικής ισορροπίας που ολοκληρώνουν τον καθαρτήριο κύκλο.
Εν συμπεράσματι, ο διαλογισμός συνιστά μια βαθιά εσωτερική καθαρτήρια διαδικασία, η οποία υπερβαίνει την απλή χαλάρωση. Λειτουργεί ως ένας «νοητικός κλίβανος» όπου οι συγκρούσεις, τα τραύματα και οι καθημερινές εντάσεις μετουσιώνονται σε αυτογνωσία και διαύγεια. Σε έναν πολιτισμό που χαρακτηρίζεται από «υπερπληροφόρηση» με πλεονάζουσα την «παραπληροφόρηση» η οποία είναι στρεσογόνος ως άγουσα σε συγχύσεις, ο διαλογισμός προσφέρει το απαραίτητο «αντίδοτο» για την ψυχική υγιεινή, αποδεικνύοντας ότι ο αληθής καθαρμός δεν επιτυγχάνεται με τη φυγή από τον εαυτό, αλλά με την ολοκληρωτική κατάδυση σε αυτόν.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΙV. Eλληνόγλωσση Βιβλιογραφία
Ο Ναός Eihei-ji είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά κέντρα του ιαπωνικού Ζεν και το κυριότερο πνευματικό κέντρο της σχολής Σότο (Sōtō Zen). Η Σχολή Σότο εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη βουδιστική κοινότητα της Ιαπωνίας ως προς τον αριθμό ναών.
Πολλοί Ναοί στην Ιαπωνία έχουν ιστορική ή καλλιτεχνική αξία, όμως, το Eihei-ji διατηρεί κάτι σπανιότερο: μια αδιάκοπη ζωντανή μοναστική συνέχεια σχεδόν οκτώ αιώνων. Δεν λειτουργεί ως «Μουσείο Ζεν» αλλά παραμένει τόπος ασκήσεως και αυτό ακριβώς δημιουργεί την ιδιαίτερη αίσθηση που περιγράφουν πολλοί επισκέπτες: ότι ο χώρος δεν είναι "σκηνικό", αλλά οργανισμός πνευματικής πειθαρχίας που συνεχίζει να «αναπνέει» μέσα στον χρόνο.
Βρίσκεται βαθιά μέσα στα δάση κέδρων της επαρχίας Fukui, περίπου 15 χιλιόμετρα ανατολικά της πόλης Fukui. Ιδρύθηκε το 1244 από τον μεγάλο δάσκαλο Dōgen Zenji, ο οποίος έφερε την παράδοση του Σότο Ζεν από την Κίνα στην Ιαπωνία. Ο Dōgen δεν αντιμετώπιζε τον διαλογισμό ως μια τεχνική χαλαρώσεως αλλά ως ολοκληρωμένο τρόπο υπάρξεως. Στο Eihei-ji θεωρείται ως άσκηση του Ζεν η ίδια η καθημερινή ζωή, το περπάτημα, το φαγητό, ο καθαρμός, η σιωπή ...
Το Eihei-ji δεν είναι απλώς "τουριστικός" χώρος, αλλά ένας από τους σημαντικότερους φορείς της ιαπωνικής πνευματικής παραδόσεως. Η επιρροή του επεκτάθηκε στη φιλοσοφία, στις πολεμικές τέχνες, στην τελετουργία τσαγιού, στην αισθητική του κενού, στην ιαπωνική αντίληψη της πειθαρχίας και της σιωπής.
Το συγκρότημα αποτελείται από περίπου εβδομήντα ξύλινα κτήρια συνδεόμενα με στεγασμένους διαδρόμους που ανεβαίνουν στις πλαγιές του βουνού. Η πρώτη εντύπωση που δέχεται ο επισκέπτης είναι η σιωπή. Υπεραιωνόβιοι κέδροι, πέτρινα μονοπάτια, ήχος νερού και ξύλινες καμπάνες δημιουργούν ένα περιβάλλον που μοιάζει αποκομμένο από τον ιστορικό χρόνο.
Το Eihei-ji παραμένει ενεργό μοναστήρι εκπαιδεύσεως. Περισσότεροι από διακόσιοι μοναχοί και δόκιμοι ζουν εκεί ακολουθώντας αυστηρό πρόγραμμα πειθαρχίας. Η ημέρα ξεκινά πριν από την αυγή και περιλαμβάνει zazen (καθιστό διαλογισμό), απαγγελίες σούτρα, τελετουργικό φαγητό, χειρωνακτική εργασία, καθαρισμό των χώρων, σιωπηλή μετακίνηση, μελέτη.
Η πρακτική του zazen εκεί χαρακτηρίζεται από απόλυτη ακινησία, φυσική πειθαρχία, ρυθμική αναπνοή, πλήρη επίγνωση της στάσεως του σώματος, αποφυγή φαντασιώσεων ή μυστικιστικών εικόνων. Ο μοναχός δεν επιδιώκει «έκσταση». Αντιθέτως, επιδιώκει πλήρη εγρήγορση μέσα στην απλότητα του παρόντος. Η στάση του σώματος θεωρείται καθοριστική. Η σπονδυλική στήλη μένει κάθετη, τα μάτια μισάνοιχτα και η αναπνοή ήρεμη. Ο νους δεν «καταπιέζεται», αλλά αφήνεται να ηρεμήσει χωρίς προσκόλληση στις σκέψεις. Αυτή η προσέγγιση ονομάζεται συχνά «shikantaza» («απλώς κάθισε»).
