Η ΤΟΞΟΒΟΛΙΑ ΕΝ ΧΡΟΝΩΙ ΚΑΙ ΤΟΠΩΙ Kαταγραφή της παγκόσμιας Τοξοβολίας

 Η ΤΟΞΟΒΟΛΙΑ

ΕΝ ΧΡΟΝΩΙ ΚΑΙ ΤΟΠΩΙ

Kαταγραφή της παγκόσμιας Τοξοβολίας

     Η τριλογία του ανθρώπινου πολιτισμού συνοψίζεται σε τρία βάθρα: Φωτιά, Τροχό και Τόξο. Η φωτιά στήριξε τον άνθρωπο στη μάχη του με τις περιβαλλοντικές αντιξοότητες, το ψύχος που απειλούσε την ύπαρξή του, ο τροχός συνεισέφερε στην κίνησή του και το τόξο του εξασφάλισε τροφή. Κι ενώ η φωτιά κι ο τροχός στάθηκαν δίπλα του κατά τις περιόδους που η ανάγκη της περιστάσεως τα καθιστούσε απαραίτητα, το τόξο έγινε μέρος της υπάρξεώς του με συνεχή, καθημερινή, υπηρέτηση της βασικής του ανάγκης που είναι η διατροφή του και η τοξοβολία κατέλαβε κυρίαρχο μέρος του ενστίκτου του, μέρος της υπάρξεώς του. Κι όσο οι αιώνες αθροίζονταν τόσο η τοξοβολία γίνονταν πρόσημο του ανθρώπινου πολιτισμού, αναλαμβάνοντας πάνω της την επιβίωσή του. Με το τόξο ανά χείρας, λοιπόν, ο άνθρωπος βαδίζει στο «εσωτερικό μονοπάτι» της διαχρονικής τοξοβολίας έχοντας κατά νου τον κανόνα του Ηρακλείτου περί του τόξου "Τῷ οὖν τόξῳ ὄνομα βίος, ἔργον δὲ θάνατος" ("Το μεν όνομά του είναι ζωή, το δε έργον του θάνατος") που συνοψίζει στο εύκαμπτο σώμα του δύο ακραίες αντιθέσεις, την ζωή και τον θάνατο, με την πρώτη να το ευλογεί ως μέσο θήρας, διατροφής και θρέψεως του ανθρώπου και με την δεύτερη να το στιγματίζει ως μέσον αφαιρέσεως της ζωής ακόμη και του ίδιου του ανθρώπου! Κοινός παρονομαστής, λοιπόν, η τοξοβολία όλων των ανθρώπινων κοινωνιών και μέτρο πολιτισμού της Ανθρωπότητος, βεβαίως δε, μιλώντας για τοξοβολία δεν αναφερόμαστε στις εκμοντερνισμένες εκφάνσεις της όπου η ξέφρενη τεχνολογία των υλικών έχει εκμηδενίσει την «ραχοκοκαλιά» του ενστίκτου αλλά για την πραγματική τοξοβολία, την ενστικτώδη στην οποία τοξεύει ο άνθρωπος και όχι κάποιο «high tech» επινόημα, κάποιο «ευφυές» και κοστοβόρο accessoire καταναλωτικής νοοτροπίας και μόνον. Και αυτή την τοξοβολία, την παραδοσιακή και ενστικτώδη, μετά από αιώνων «σιγής», η Σχολή των «Ελλήνων Κενταύρων» ανεβίωσε στην σύγχρονη Ελλάδα ως φόρο τιμής προς έναν μακραίωνα πολιτισμό ο οποίος, εις πείσμα αμέτρητων αβελτεριών, εξακολουθεί την ατέρμονα ανέλιξή του. Αυτός, λοιπόν, ο κοινός πολιτιστικός παρονομαστής της παγκόσμιας τοξοβολίας θα αποτελέσει το "ανατομικόν" αντικείμενο της εν συνεχεία μελέτης μας στην οποία θα «παρελάσουν» οι σημαντικότερες και καθοριστικότερες τοξοβολίες διαφόρων λαών.       

Εισαγωγή

Η τοξοβολία αποτελεί μία από τις αρχαιότερες και πιο διαχρονικές πολεμικές τέχνες του ανθρώπινου πολιτισμού. Από τα σπήλαια της Παλαιολιθικής εποχής έως τα τελετουργικά πεδία της Ανατολής και τις ολυμπιακές αρένες του σύγχρονου κόσμου, το τόξο υπήρξε ταυτόχρονα εργαλείο επιβίωσης, όπλο πολέμου και όργανο τελειότητας. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια συγκριτική ανάλυση των κυριότερων επικέντρων τοξοβολίας. Επιπλέον, εξετάζεται η τοξοβολία των πρωτόγονων λαών ως αφετηρία όλων των μορφών αυτής της τέχνης. Η έρευνα αυτή στηρίζεται σε ιστορικές πηγές, αρχαιολογικά ευρήματα και συγκριτικές ανθρωπολογικές μελέτες, προκειμένου να φωτίσει τη διαδρομή της τοξοβολίας ως φαινομένου που συνδέει τον Άνθρωπο πολεμιστή με τον Άνθρωπο θηρευτή, την δεξιοτεχνία με την πνευματικότητα, και την ύλη με το πνεύμα.

Α. Η εμφάνιση του Τόξου στην Παλαιολιθικήν Ευρώπη.

Γενικότητες.

Η τοξοβολία στην Ευρώπη εμφανίζεται για πρώτη φορά κατά το Ύστερο Παλαιολιθικό, δηλαδή περίπου μεταξύ 12.000 και 9.000 π.χ.χ., στην τελική φάση του πολιτισμού του Μαγδαληναίου (Magdalenian culture) — όταν το κλίμα άρχισε να θερμαίνεται μετά την τελευταία παγετώδη περίοδο.

1. Οι πρώτες αρχαιολογικές ενδείξεις

• Stellmoor (Βόρεια Γερμανία): Εδώ ανακαλύφθηκαν (στη δεκαετία του 1930) ξύλινα βέλη μήκους 70–80 εκ., κατασκευασμένα από πεύκο και σημύδα, τα οποία χρονολογούνται γύρω στο 10.000 π.χ.χ. (T. Rust, Die Altsteinzeitlichen Rentierjäger der Hamburger Gegend, 1943). Αυτά θεωρούνται τα αρχαιότερα βέλη της Ευρώπης.

• Δεν βρέθηκαν τα ίδια τα τόξα, όμως η μορφολογία των βελών και των λίθινων αιχμών δείχνει χρήση ελαστικού εκτοξευτήριου μηχανισμού, δηλαδή τόξου.

• Παρόμοιες ενδείξεις προέρχονται από το Holmegaard (Δανία), όπου σε τύρφη διατηρήθηκαν τα αρχαιότερα ευρωπαϊκά τόξα, ηλικίας περίπου 8.000 π.χ.χ. (Μεσολιθική εποχή). Είναι κατασκευασμένα από φτελιά (Ulmus), με συμμετρικά άκρα και χαρακτηριστική ελλειπτική διατομή.

2. Ο ρόλος του τόξου στους κυνηγούς του τέλους της Εποχής των Παγετώνων

Οι παλαιολιθικοί κυνηγοί της Ευρώπης, ιδιαίτερα στις περιοχές της βόρειας Γερμανίας, της Δανίας και της Ολλανδίας, κυνηγούσαν τάρανδους και άλογα. Και η ανάγκη για ελαφρύ και ευέλικτο όπλο, αποτελεσματικό εξ αποστάσεως, οδήγησε στη μετάβαση από το ακόντιο στο τόξο. Το τόξο, λοιπόν, στην προϊστορική Ευρώπη:

• Μείωσε την απόσταση επαφής με το θήραμα.

• Επέτρεψε τη χρήση πιο ακριβών βελών με λίθινες αιχμές.

• Εξέλιξε την ατομική δεξιότητα του κυνηγού σε «τεχνική σώματος» (κατά Marcel Mauss), συνδέοντας σωματική εκπαίδευση και πολιτισμική μνήμη.

3. Χρονολογική σύναψη

Περίοδος	Τόπος	Ευρήματα	Σημασία
~12.000 π.χ.χ.	Stellmoor, Γερμανία	Βέλη από πεύκο	Πρώιμη χρήση τόξου στην Ευρώπη
~10.000–8.000 π.χ.χ.	Holmegaard, Δανία	Ξύλινα τόξα	Παλαιότερα σωζόμενα τόξα
~8.000–7.000 π.χ.χ.	Λίμνες της Ελβετίας, Ολλανδία	Βέλη με λίθινες αιχμές	Εξάπλωση στη Μεσολιθική Ευρώπη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Rust, A. (1943). Die Altsteinzeitlichen Rentierjäger der Hamburger Gegend. Hamburg.

• Clark, J. G. D. (1963). Neolithic bows from Somerset, England, and their affinities. Proceedings of the Prehistoric Society.

• Whittaker, J. C. (2010). Primitive Weapons and Modern Sport: Ethnoarchaeology of Archery. Journal of Anthropological Research.

• Otte, M. (1997). Le Paléolithique supérieur en Europe. Liège: ERAUL

Η εξέλιξη του τόξου ως όπλου κυνηγίου και τελετουργίας

στην Ευρώπη της Μεσολιθικής και Νεολιθικής εποχής.

1. Από εργαλείο επιβιώσεως σε πολιτισμικό σύμβολο

Μετά την υποχώρηση των παγετώνων (περί το 9.000 π.χ.χ.), το κλίμα της Ευρώπης έγινε θερμότερο, οι τάρανδοι μετακινήθηκαν βορειότερα και η πανίδα διαφοροποιήθηκε. Οι κοινότητες κυνηγών - τροφοσυλλεκτών της Μεσολιθικής εποχής (περ. 9.000–6.000 π.χ.χ.) άρχισαν να χρησιμοποιούν το τόξο όχι, απλώς, ως πρακτικό εργαλείο, αλλά ως πολυδιάστατο τεχνούργημα σε συνδυασμό τεχνικής, κοινωνικής ταυτότητας και, ενίοτε, τελετουργικού αντικειμένου. Αυτή η πολυλειτουργικότητά του αποδεικνύεται από τα ευρήματα:

• σε ελώδεις περιοχές όπως το Holmegaard (Δανία) και το La Draga (Ισπανία), όπου σώζονται πλήρη τόξα και δέσμες βελών,

• αλλά και σε σπηλαιογραφίες της Ιβηρικής, όπως στο Cogul και στη Cueva de los Caballos, όπου παριστάνονται ομάδες τοξοτών σε δυναμικές στάσεις.
  Αυτές οι παραστάσεις ερμηνεύονται τόσο ως σκηνές κυνηγιού, όσο και ως συμβολικές απεικονίσεις τελετουργιών σχετικών με τη γονιμότητα ή την κοινωνική μύηση.

2. Το τόξο ως όπλο κυνηγιού

Καθ’ όλη τη Μεσολιθική, το τόξο απετέλεσε το, κατεξοχήν, όπλο ατομικού κυνηγού.

• Τα βέλη διέθεταν μικρολιθικές αιχμές (από πυριτόλιθο ή οψιδιανό), συχνά συγκολλημένες με πίσσα ή ρητίνη.

• Ο τύπος του τόξου εξελίχθηκε από κοντό και παχύ σε πιο μακρύ και ελαστικό, με καλύτερη κατανομή δύναμης στα άκρα.

• Εμφανίζεται για πρώτη φορά η τεχνική της εγκοπής (nock) στο άκρο του βέλους, ώστε να τοποθετείται σταθερά στη χορδή.

Η χρήση του τόξου για το κυνήγι παγίωνε και μια κουλτούρα δεξιοτεχνίας: η ακρίβεια του τοξότη αντανακλούσε την πειθαρχία και τη σωματική του εκπαίδευση, στοιχεία που, κατά τους ανθρωπολόγους, συνέβαλαν στη συγκρότηση πρώιμων μορφών «πολεμικής» ταυτότητας.

3. Η μεταμόρφωση σε όπλο πολέμου

Κατά τη Νεολιθική περίοδο (περ. 6.000–3.000 π.χ.χ.), με την εμφάνιση των πρώτων μόνιμων οικισμών, το τόξο περνά σταδιακά από το πεδίο του κυνηγιού στο πεδίο των ανθρώπινων συγκρούσεων και τα πρώτα ευρωπαϊκά τεκμήρια οργανωμένων συγκρούσεων με τόξα προέρχονται:

• από τον οικισμό Talheim (Γερμανία, περ. 5.000 π.χ.χ.), όπου ανακαλύφθηκαν σκελετοί με αιχμές βελών καρφωμένες στα οστά,

• και από το Jebel Sahaba (Νουβία, αν και εκτός Ευρώπης, με επιρροές στη Μεσόγειο), όπου διακρίνεται η ίδια τεχνική.

Αυτές οι ενδείξεις μαρτυρούν ότι το τόξο είχε γίνει όπλο ομαδικής αντιπαραθέσεως, στοιχείο που άλλαξε ριζικά τη φύση των συγκρούσεων: για πρώτη φορά, η μάχη εξ αποστάσεως καθιερώνεται ως πιθανότητα επιβιώσεως.

4. Το τόξο στις τελετουργίες και την τέχνη

Παραλλήλως με τη χρηστική του λειτουργία, το τόξο αποκτά συμβολική διάσταση:

• Σε νεολιθικά ειδώλια και αγγεία της Κεντρικής Ευρώπης, απαντούν εγχάρακτα σχέδια που θυμίζουν τόξα ή δέσμες βελών.

• Οι παραστάσεις τοξοτών σε βραχογραφίες της Ισπανίας και της Νότιας Γαλλίας συνδέονται πιθανότατα με τελετές κυνηγιού, όπου η τοξοβολία αποτελούσε μίμηση ή επίκληση της επιτυχίας.

Σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως στο Cogul), οι γυναικείες μορφές που περιβάλλουν τους τοξότες δείχνουν ότι το τόξο ίσως συνδέθηκε με τελετές γονιμότητας, δηλαδή μεταφορές ενέργειας, στόχευσης και ζωής.

5. Συνολική θεώρηση.

Από την Παλαιολιθική ως τη Νεολιθική εποχή, το τόξο στην Ευρώπη εξελίσσεται:

• Από εργαλείο επιβιώσεως σε όπλο πολεμικής ισχύος,

• Και από υλικό αντικείμενο σε σύμβολο κοινωνικής και τελετουργικής δυνάμεως.

Με άλλα λόγια, το τόξο δεν είναι απλώς τεχνούργημα, αλλά έκφραση πολιτισμού: ένας άξονας που συνδέει την τεχνική με το ιερό και το κοινωνικό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Clark, J. G. D. (1953). Excavations at Star Carr. Cambridge University Press.

• Straus, L. G. (2012). The Magdalenian Settlement of Europe. Journal of Anthropological Archaeology.

• Cassen, S. (2000). Les premières fortifications de la préhistoire européenne. Paris.

• Sieveking, G. de G. (1971). Man before History. London: British Museum Press.

• González Morales, M., & Straus, L. (2009). La pintura rupestre levantina: cazadores y arqueros. Madrid.

Διαχωρισμός των ευρωπαϊκών τύπων τόξων

(απλά, σύνθετα, μακρά).

Η ευρωπαϊκή τοξοβολία εξελίχθηκε μέσα από διαφορετικές τεχνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες. Από τα πρώτα ξύλινα τόξα των μεσολιθικών κυνηγών έως τα μακρά τόξα των μεσαιωνικών στρατών, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις βασικούς τύπους, που αντιπροσωπεύουν όχι μόνο διαφορετική μηχανική, αλλά και διαφορετική κουλτούρα πολέμου και δεξιοτεχνίας.

1. Τα απλά τόξα (self bows)

Ο αρχαιότερος και απλούστερος τύπος τόξου είναι το απλό τόξο, κατασκευασμένο από ένα μόνο κομμάτι ξύλου, συνήθως φτελιά, ιουνίπερο ή ίταμο (Taxus baccata). Στην Ευρώπη απαντά ήδη από το 8.000 π.χ.χ., όπως αποδεικνύουν τα ευρήματα του Holmegaard στη Δανία και του La Draga στην Ισπανία. Τα χαρακτηριστικά του είναι:

• μήκος 1,2–1,8 μ.,

• διατομή ελλειπτική ή φακοειδής,

• χορδή από λινάρι, δέρμα ή νεύρο,

• χωρίς ενίσχυση από άλλα υλικά.

Τα απλά τόξα ήταν εύκαμπτα αλλά όχι ιδιαιτέρως ισχυρά, κατάλληλα για κυνήγι ή μικρές αποστάσεις μάχης. Η απλότητά τους επέτρεψε τη διάδοσή τους σε ολόκληρη τη βόρεια και δυτική Ευρώπη, και αποτέλεσαν τη βάση πάνω στην οποία αναπτύχθηκαν οι μεταγενέστεροι τύποι.

2. Τα σύνθετα τόξα (composite bows)

Παρότι θεωρούνται συνδεδεμένα κυρίως με τους ασιατικούς λαούς (Πέρσες, Σκύθες, Ούννους), τα σύνθετα τόξα γνώρισαν περιορισμένη αλλά υπαρκτή διάδοση και στην ευρωπαϊκή ήπειρο, ιδίως στις ανατολικές και νοτιοανατολικές περιοχές. Τα πρώτα εμφανίζονται γύρω στο 2.000 π.χ.χ. στα βαλκανικά και καρπαθικά πεδία, πιθανότατα μέσω πολιτισμικών επαφών με τις στέπες. Και η κατασκευή τους είναι:

• πυρήνας από ξύλο,

• πρόσθετα στρώματα κεράτου στην εσωτερική πλευρά (για ελαστικότητα) και

• νεύρου ή τένοντα στην εξωτερική (για αντοχή στην τάση), κολλημένα με οργανικές κόλλες ζωικής προελεύσεως.

Το αποτέλεσμα ήταν πολύ πιο ισχυρό τόξο με μικρότερο μήκος και μεγάλη ταχύτητα βολής, ιδανικό για Έφιππη Τοξοβολία. Στην Ευρώπη, ο τύπος αυτός απαντά:

• στους Σκύθες και Σαρμάτες της Μαύρης Θάλασσας,

• στους Δάκες και Θράκες,

• και μεταγενέστερα στους Ούννους και Αβάρους που επηρέασαν την τοξοτεχνία της Ανατολικής Ευρώπης.

Από τεχνική άποψη, το σύνθετο τόξο αποτέλεσε τον πρόδρομο των ανατολικών τύπων που έφτασαν ως τα Βαλκάνια και επηρέασαν, έμμεσα, και την Ανατολικο-Ρωμαϊκή ("βυζαντινή") τοξοβολία.

3. Τα μακρά τόξα (longbows)

Η τελική και πιο διάσημη φάση της ευρωπαϊκής τοξοβολίας εκδηλώνεται με την καθιέρωση του μακρού τόξου (longbow), κυρίως στη Μεσαιωνική Αγγλία. Η μορφή αυτή έχει τις ρίζες της στους απλούς μεσολιθικούς τύπους, αλλά εξελίσσεται ραγδαία από τον 12ο έως τον 15ο αιώνα μ.χ.χ. Τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι:

• Μήκος: περίπου 1,8–2,1 μέτρα,

• Υλικό: συνήθως ίταμος (yew), που προσφέρει ιδανική ισορροπία σκληρού και μαλακού ξύλου,

• Χορδή: λινάρι ή κάνναβη εμποτισμένα με κερί,

• Τάση: 80–120 λίβρες.

Το μακρύ τόξο απαιτούσε εκπαίδευση από την παιδική ηλικία και προσέδωσε στους Άγγλους το περίφημο πλεονέκτημα σε μάχες όπως το Crécy (1346) και το Agincourt (1415). Η χρήση του μαρτυρεί όχι μόνο τεχνική υπεροχή αλλά και κοινωνική οργάνωση: το αγγλικό κράτος επέβαλε διά νόμου την τακτική εξάσκηση των ανδρών στην τοξοβολία.

4. Συγκριτική θεώρηση των τύπων

Τύπος τόξου	Περίοδος	Κατασκευή	Δύναμη	Χρήση	Περιοχή
Απλό τόξο	10.000 π.Χ.–Μεσολιθική	Ξύλο	Χαμηλή–Μέση	Κυνήγι	Βόρεια και Δυτική Ευρώπη
Σύνθετο τόξο	2.000 π.Χ.–Ύστερη Εποχή του Χαλκού	Ξύλο, κέρατο, νεύρο	Υψηλή	Πόλεμος, ιππική χρήση	Ανατολική Ευρώπη, Βαλκάνια
Μακρύ τόξο	12ος–15ος αι. μ.Χ.	Ίταμος	Πολύ υψηλή	Πόλεμος πεζικού	Αγγλία, Ουαλία

5. Πολιτισμική σημασία του διαχωρισμού

Η διαφοροποίηση των τύπων τόξου αντικατοπτρίζει:

• την τεχνολογική προσαρμογή στο φυσικό περιβάλλον (διαθεσιμότητα ξύλου, κλίμα),

• την κοινωνική λειτουργία (ατομικό κυνήγι, πολεμική παράταξη, ιππική τακτική),

• και την ιδεολογική σημασία: το τόξο ως εργαλείο, όπλο και σύμβολο ταυτότητας.

Το απλό τόξο αντιπροσωπεύει την εγγύτητα με τη φύση, το σύνθετο τόξο την τεχνική ευφυΐα των ασιατικών στεπών, και το μακρύ τόξο την πειθαρχημένη στρατιωτική κουλτούρα της Δύσεως.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Hardy, R. (1992). Longbow: A Social and Military History. London: Patrick Stephens.

• Balfour, H. (1891). The Origin of the Bow and Arrow. Journal of the Anthropological Institute of Great Britain.

• Bergman, C. A., McEwen, E., Miller, R. (1988). Experimental archery: projectile velocities and comparison of bow performances. Antiquity.

• Shennan, S. (1999). The spread of innovations in Neolithic Europe. Cambridge University Press.

Β. Τα "αφηγήματα" των σπηλαίων Sibudu και Umhlatuzana της Νοτίου Αφρικής.

Σύμφωνα με το "αφήγημα" της σπηλιάς Sibudu, η εύρεση οστέινων τμημάτων ηλικίας 72.000 - 60.000 ετών, που δεν ταυτοποιήθηκαν ποτέ ως αιχμές βελών τόξου αλλά, απλώς, π ρ ο σ ι δ ί α ζ α ν με α π ο τ μ ή μ α τ α αιχμών, άγει στο συμπέρασμα της ...ταυτίσεώς τους με αιχμές βελών και, εξ επαγωγής, στην ύπαρξη ...βέλους και ...τόξου, με κατάληξη, πάντοτε εικοτολογικώς, στην θεώρηση ότι η σπηλιά Sibudu (KwaZulu-Natal, Νότια Αφρική) αποτελεί το λίκνο της παγκόσμιας τοξοβολίας! Παρά ταύτα, ουδέποτε και από κανέναν απεδείχθη ότι ακόμη και εάν ήσαν αιχμές εβλήθησαν από τόξο και τα μορφολογικά χαρακτηριστικά αυτών των οστέινων ευρημάτων δεν επαρκούν για την εξαγωγή οιουδήποτε συμπεράσματος και δη περί της καταγωγής της τοξοβολίας διότι ούτε η διαμόρφωσή τους, ούτε το μέγεθός τους, ούτε και οι επικλήσεις περί ιχνών προσκρούσεώς τους επί επιφανείας επιτρέπουν μια αυθαίρετη παρεπόμενη συλλογιστική αφήγηση που καταλήγει, πρώτον, σε ταύτισή τους με αιχμές βελών και τόξο και, δεύτερον, στον προσδιορισμό της σπηλιάς Sibudu ως λίκνου της τοξοβολίας. Όπως αντιλαμβάνεται ο προσεκτικός μελετητής, όλο αυτό το συμπέρασμα δεν ευσταθεί επιστημονικώς διότι εκ των οστέινων ευρημάτων, που ως θραύσματα οστών πάντοτε προσομοιάζουν με αιχμές βελών, δεν τεκμηριώνεται η επαγωγικότητα της εν συνεχεία εικοτολογικής διαρθρώσεως η οποία καταλήγει σε ένα εντελώς αφηγηματικό "συμπέρασμα"! Εν ολίγοις, ακόμη και ως ενδείξεις τα ανευρεθέντα οστέινα κατάλοιπα δεν μπορούν να εκληφθούν ως κατάλοιπα αιχμών βελών, ώστε να "αδειοδοτηθεί" η συμπερασματική υποκειμενικότητα περί υπάρξεως β έ λ ο υ ς και τ ό ξ ο υ που θα μπορούσε να θεωρήσει την σπηλιά Sibudu ως "λίκνο" της παγκόσμιας τοξοβολίας. Άλλωστε, είναι γνωστές οι προσπάθειες παραχαράξεως της ιστορίας της ανθρωπότητος από πλαστογράφους διαφόρων, αντιεπιστημονικών και ρατσιστικών "ορμητηρίων" με επίκεντρο έναν "αφροκεντρισμό" που δεν δίστασε να μιλήσει και για "μαύρη Αθηνά" και "μαύρη Αφροδίτη"!

     Ανάλογη περίπτωση είναι και τα ευρήματα στην σπηλιά Umhlatuzana στη επαρχία KwaZulu-Natal, επίσης, της Νότιας Αφρικής όπου βρέθηκαν:

1.  Quartz μικρολίθοι (backed microliths) Στην ανασκαφή βρέθηκαν λεπτά κομμάτια λίθου (χαλαζία) με μια επίπεδη, μισολεπτή άκρη, γνωστά ως backed microliths, ηλικίας 60.000 ετών.

2.  Χημικά ίχνη δηλητηρίου. Αναλύσεις των υπολειμμάτων πάνω σε αυτά τα λεπτά κομμάτια χαλαζία  κατέδειξαν ίχνη δυο φυτικών τοξινών — buphandrine και epibuphanisine — που προέρχονται από το δηλητηριώδες φυτό Boophone disticha. Αυτές οι ουσίες ήταν ενσωματωμένες στο υλικό με το οποίο τα μικρά λίθινα ευρήματα  δηλητηρίαζαν θήραμα.

3.  Εικασία περί πρώιμης χρήσεως δηλητηρίου στο κυνήγι Ο εντοπισμός αυτών των ευρημάτων εκλαμβάνεται ως η αρχαιότερη χρήση δηλητηρίου στο κυνήγι.

4 Τα εν λόγω ευρήματα είναι πολύ μικρά και ελαφρά για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά ως αιχμές δοράτων ή ακοντίων. Το βάρος και το μήκος τους είναι συμβατά με βέλη τόξου, ιδίως ελαφριά κυνηγετικά βέλη όμως εξ όλων των ερευνών δεν αποδεικνύεται ότι τα συγκεκριμένα ευρήματα αποδίδονται αποκλειστικώς σε χρήση τόξου λόγος για τον οποίον στην επίσημη βιβλιογραφία χρησιμοποιούνται διατυπώσεις όπως:

• “most parsimonious interpretation”
• “strong evidence for early bow-and-arrow technology”


• όχι “definitive proof”.

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Lombard, M., & Phillipson, L. (2010)
Indications of bow and stone-tipped arrow use 64,000 years ago in KwaZulu-Natal, South Africa.Antiquity, 84(325), 635–648.

Lombard, M. (2011)
Quartz-tipped arrows older than 60 ka: Further use-trace evidence from Sibudu, KwaZulu-Natal, South Africa. Journal of Archaeological Science, 38(8), 1918–1930.

Backwell, L., d’Errico, F., Wadley, L., et al. (2018)
The antiquity of bow-and-arrow technology: Evidence from Middle Stone Age layers at Sibudu Cave. Antiquity, 92(362), 289–303.

Shea, J. J. (2011)
Homo sapiens is as Homo sapiens was: Behavioral variability versus “behavioral modernity”.
Current Anthropology, 52(1), 1–35.

Shea, J. J. (2006)
The origins of lithic projectile point technology: Evidence from Africa, the Levant, and Europe.
Journal of Archaeological Science, 33(6), 823–846.

Pargeter, J., & Bradfield, J. (2012)
The effects of target properties on stone-tipped projectiles.Journal of Archaeological Science, 39, 2606–2619.

Hutchings, W. K., & Bruchert, L. W. (1997)
Diagnostic impact fractures of stone projectile points. Journal of Field Archaeology, 24(1), 1–14.

Clarkson, C. (2016)
Testing archaeological approaches to determining past weapon delivery systems. PLOS ONE, 11(3).

Sisk, M. L., & Shea, J. J. (2011)
The African origin of complex projectile technology: An analysis using tip cross-sectional area. International Journal of Evolutionary Biology.

Wilkins, J., Schoville, B. J., Brown, K. S., & Chazan, M. (2012)
Evidence for early hafted hunting technology. Science, 338(6109), 942–946.

Γ. Η τοξοβολία στους παραδοσιακούς λαούς της Αφρικής.

Η τοξοβολία στην Αφρική έχει αρχαίες ρίζες και σε πολλές αφρικανικές νομαδικές και ημινομαδικές κοινωνίες, το τόξο υπήρξε βασικό εργαλείο για κυνήγι και επιβίωση ενώ σε περιοχές όπως η Νουβία/Κουσσίτη, η τοξοβολία ήταν κεντρικός άξονας στρατιωτικής ισχύος. Χαρακτηριστικές οι κοινωνίες (α) San / Ju/’hoansi (Kalahari, Νότια Αφρική και Μποτσουάνα) όπου, ακόμη και σήμερα, χρησιμοποιούν τόξα και βέλη για να κυνηγούν μεγάλο θήραμα με σχετικά μικρά τόξα και επίχρισμα δηλητηρίου στις αιχμές των βελών τους για να ενισχύσουν το θανατηφόρο αποτέλεσμα και (β) Hadzabe (Τανζανία): μια από τις τελευταίες κοινότητες παραδοσιακών κυνηγών-συλλεκτών στην Αφρική, όπου η κατασκευή τόξων και βελών από τοπικά υλικά διατηρείται αναλλοίωτη μέχρι σήμερα. Σε αυτές τις κοινωνίες, το τόξο υπήρξε βιώσιμο εργαλείο κυνηγιού και η τοξοβολία μία ζωτικής σημασίας δεξιότητα υπό συνθήκες έντονης εξαρτήσεως από το περιβάλλον. Τα παραδοσιακά τόξα, εδώ, ήσαν κατασκευασμένα από τοπικά ξύλα, με διαφορετικές τεχνικές αναλόγως με την περιοχή ενώ τα βέλη ήσαν, συχνά, επικαλυμμένα με τοπικά δηλητήρια (π.χ. από φυτά όπως το Strophanthus ή δηλητήριο σκορπιού) για επιπλέον αποτελεσματικότητα, ιδιαιτέρως στο κυνήγι μεγάλων ζώων.

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Lubbock, John (1865)
Pre-historic Times, as Illustrated by Ancient Remains, and the Manners and Customs of Modern Savages. London: Williams and Norgate.

Tylor, Edward B. (1871)
Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom. London: John Murray.

Clark, J. Desmond (1959)
The Prehistory of Southern Africa. London: Penguin Books.

Woodburn, James (1970)
Weapons and hunting methods of the Hadza of Tanzania. Man, 5(1), 80–100.

Lee, Richard B. (1979)
The !Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society. Cambridge: Cambridge University Press.

Marshall, Lorna (1976)
The !Kung of Nyae Nyae. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Wadley, Lyn (2005)
Putting Ochre to the Test: Replicating Howiesons Poort Adhesives. Journal of Human Evolution, 49, 587–601.

Schapera, Isaac (1930)
The Khoisan Peoples of South Africa. London: Routledge.

Neuwinger, Hans D. (2004)
African Ethnobotany: Poisons and Drugs. London: Chapman & Hall / CRC.

Larkin, Brian (2008)
Signal and Noise: Media, Infrastructure, and Urban Culture in Nigeria.

Smaldone, Joseph P. (1977)
Warfare in the Sokoto Caliphate. Cambridge University Press.

Spring, Christopher (1993)
African Arms and Armour.νLondon: British Museum Press.

Yellen, John E. (1977)
Archaeological Approaches to the Present. New York: Academic Press.

Binford, Lewis R. (1980)
Willow Smoke and Dogs’ Tails. American Antiquity, 45(1), 4–20.

Lombard, Marlize (2016)
Mountaineering or bow hunting? Weapon delivery systems in southern Africa. Azania: Archaeological Research in Africa.

Phillipson, David W. (2005)
African Archaeology. Cambridge University Press.

Δ. Η Ασσυριακή τοξοβολία.

Η Ασσυριακή Αυτοκρατορία ήταν ένα από τα πρώτα μεγάλα αυτοκρατορικά κράτη της αρχαιότητας (περίπου 10ος–7ος αι. π.Χ.), γνωστό για τον ανεπτυγμένο στρατό του και την πρωτοποριακή στρατιωτική οργάνωση στον αρχαίο κόσμο. Το στρατιωτικό σύστημα των Ασσυρίων αξιοποίησε με συνέπεια το τόξο ως βασικό όπλο τόσο σε πεζικό όσο και σε κινητές μονάδες. Στην ασσυριακή στρατιωτική παράδοση, το τόξο εθεωρείτο ένα από τα κύρια όπλα επιθέσεως και η χρήση του απαντάται σε πολιορκίες, εκστρατείες και σε πεδία μάχης. Σε πηγές αρχαίας ιστορίας επισημαίνεται ότι οι τοξότες ήταν βασικό τμήμα του στρατού, με αρκετά μεγάλο αριθμό έναντι άλλων ειδικοτήτων. Αρχαιολογικά και εικονογραφικά ευρήματα (ανάγλυφοι τοίχοι, σφραγίδες, επιγραφές) δείχνουν σκηνές μαζικής τοξοβολίας και τοξότες που προστατεύονται από ασπίδες ή τοποθετούνται σε στρατιωτικές σχηματισμούς. Οι Ασσύριοι τοξότες χρησιμοποιούσαν σύνθετα τόξα (συνήθως από ξύλο, κέρατο και τένοντες όταν η οργανική ύλη διατηρείται στα ευρήματα) τα βέλη τους είχαν σιδηρές ή χάλκινες μεταλλικές αιχμές που αύξαναν την διατρητικότητά τους και τόξευαν προστατευόμενοι πίσω από ασπίδες. Οι αριθμοί ποικίλλουν, αλλά σε κάποιες περιόδους τοξότες αποτελούσαν σημαντικό ποσοστό του στρατού (π.χ. περίπου 1 στους 5 στρατιώτες). Οι Ασσυριακοί στρατιώτες τοξότες δεν λειτουργούσαν μεμονωμένα αλλά σε οργανωμένες μονάδες, πολλές φορές σε αντίθεση με παλαιότερα στρατιωτικά συστήματα που θεώρησαν το τόξο λιγότερο σημαντικό. Η στρατιωτική τους χρήση επεκτεινόταν τόσο στη διαδικασία πολιορκίας όσο και στην τακτική μάχη. Οι κύριες τακτικές περιελάμβαναν:

• Ομαδική βολή: ταυτόχρονη βολή σχηματισμού πολλών τοξοτών για κάλυψη περιοχής.
• Συνδυασμός με ασπίδες: όπου άλλοι στρατιώτες κρατούσαν ασπίδες για προστασία των τοξοτών από τα εχθρικά βέλη και βλήματα.
• Πολιορκητικές τοξεύσεις: βολή από τις τάξεις του πεζικού για να «προετοιμάσουν» τα τείχη και να πλήξουν αμυνόμενους από ψηλά.

Οι υπάρχουσες πηγές εμφανίζουν εξειδικεύσεις τοξοτών σφενδονητών και ασπιδοφόρων στον Ασσυριακό στρατό. Η εικονογραφία στους ανάγλυφους τοίχους των παλατιών της Νινευή και άλλων πόλεων απεικονίζει εκτενώς τοξότες σε μάχες και πολιορκίες. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι τα ανάγλυφα από τις εκστρατείες του Sennacherib (περίπου 700 π.χ.χ.), όπου βλέπουμε τοξότες με ασπίδες προστασίας να τοξεύουν εναντίον αμυντόρων τειχών. Αυτά τα ανάγλυφα θεωρούνται αξιόπιστη πρωτογενής πηγή για την προσέγγιση των Ασσυρίων κατά την επιχειρησιακή τοξοβολία μάχης. Πέραν από πρακτικό ρόλο στη μάχη, το τόξο στην Ασσυριακή και γενικότερα στη Μεσοποταμιακή τέχνη μπορούσε να λειτουργήσει ως σύμβολο βασιλικής και στρατιωτικής δύναμης. Σε πολλές βασιλικές επιγραφές και εικονογραφίες, ο βασιλιάς απεικονίζεται κρατώντας τόξο ως σύμβολο της νίκης και της θεϊκής εντολής να νικήσει τους εχθρούς. Αυτό δείχνει ότι το τόξο δεν ήταν μόνο εργαλείο μάχης, αλλά και επικοινωνιακό μέσο πολιτικής και ιδεολογίας στην αυτοκρατορία. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Ελλάδα, ο πρώτος που επεχείρησε να ανακατασκευάσει Ασσυριακό τόξο είναι ο Περικλής Τελιορίδης, Μέλος των "Ελλήνων Κενταύρων" και το εγχείρημά του περιγράφεται σε σχετικήν ανάρτηση του παρόντος Ιστολογίου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ferrill, Arther (1985)
The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great. London: Thames & Hudson.

Gabriel, Richard A. (2002)
The Great Armies of Antiquity. Westport, CT: Greenwood Press.

Healy, Mark (1991)
The Ancient Assyrians. Oxford: Osprey Publishing.

Postgate, J. N. (1992)
Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. London: Routledge.

Radner, Karen (2015)
Ancient Assyria: A Very Short Introduction. Oxford University Press.

Grayson, A. Kirk (1991)
Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC. Toronto: University of Toronto Press.

Stronach, David (2008)
The Development of the Bow in Western Asia. στο: Arms and Armour as Indicators of Cultural Transfer. Mainz: Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums.

Moorey, P. R. S. (1985)
Materials and Manufacture in Ancient Mesopotamia. Oxford: British Archaeological Reports.

Dezső, Tamás (2012)
The Assyrian Army I: The Structure of the Neo-Assyrian Army. Budapest: Eötvös University Press.

Dezső, Tamás (2016)
The Assyrian Army II: Assyrian Military Operations and Weaponry. Budapest: Eötvös University Press.

Kertai, David (2015)
The Architecture of Late Assyrian Royal Palaces. Oxford University Press.

Layard, Austen Henry (1849)
The Monuments of Nineveh. London.

Barnett, R. D., Bleibtreu, E., & Turner, G. (1998)
Sculptures from the Southwest Palace of Sennacherib at Nineveh. London: British Museum Press.

Yadin, Yigael (1963)
The Art of Warfare in Biblical Lands. London: McGraw-Hill.

Drews, Robert (1993)
The End of the Bronze Age. Princeton University Press.

Ε. Η Αιγυπτιακή τοξοβολία.

Η τοξοβολία υπήρξε κεντρικό στοιχείο της αιγυπτιακής πολεμικής τεχνολογίας από την Προδυναστική περίοδο (4η χιλιετία π.χ.χ.) έως και το τέλος της Νέας Βασιλείας (c. 1550–1070 π.χ.χ) . Το τόξο δεν ήταν απλώς όπλο, αλλά σύμβολο βασιλικής εξουσίας, θεϊκής τάξεως (maat) και στρατιωτικής κυριαρχίας. Οι Αιγύπτιοι συγκαταλέγονται στους πρώτους λαούς που ανέπτυξαν συστηματική τοξοβολία τόσο για κυνήγι όσο και για οργανωμένο πόλεμο.

Κατά την Προδυναστική περίοδο και τοΠαλαιό Βασίλειο (c. 4000–2180 π.χ.χ.) τα πρώιμα αιγυπτιακά τόξα ήσαν απλά (self bows), κατασκευασμένα από ενιαίο κομμάτι ξύλου (ακακία, φτελιά). Αρχαιολογικά ευρήματα από τάφους (π.χ. Gebelein) περιλαμβάνουν: ξύλινα τόξα, καλαμένια βέλη, λίθινες ή οστέινες αιχμές και η τοξοβολία χρησιμοποιείται κυρίως στο κυνήγι, σε συνοριακές συγκρούσεις και ως συνοδευτικό όπλο πεζικού. Ήδη από αυτή την περίοδο, η Νουβία φημίζεται για τους τοξότες της, γεγονός που επηρεάζει έντονα την αιγυπτιακή στρατιωτική σκέψη. Κατά την περίοδο του μέσου Βασιλείου (c. 2055–1650 π.χ.χ.) παρατηρείται Βελτίωση στην ποιότητα κατασκευής βελών και αιχμών. σαφέστερη στρατιωτική οργάνωση τοξοτών και οι Αιγύπτιοι αρχίζουν να ενσωματώνουν Νουβιανούς τοξότες ως μισθοφόρους ή υποτελείς σε μονάδες. Οι Νουβιανοί αποκαλούνται Ta-Seti («Γη του Τόξου»), γεγονός που καταδεικνύει τη σημασία της τοξοβολίας στη νότια στρατιωτική παράδοση. Κατά την περίοδο του νέου Βασιλείου (c. 1550–1070 π.χ.χ.) παρατηρούμε την ακμή της αιγυπτιακής τοξοβολίας με το αποκορύφωμα της αιγυπτιακής στρατιωτικής τοξοβολίας. Εισάγεται το σύνθετο τόξο αποτελούμενο από ξύλο, κέρατο και τένοντες, πιθανώς μέσω Ασιατικών λαών (Υξώς). Τα πλεονεκτήματά του ήσαν μεγαλύτερη εμβέλεια, αυξημένη διατρητική ικανότητα και δυνατότητα χρήσεως από άρματα, κάτι το διαδεδομένο για την εποχήν αυτή όπου ο φαραώ και οι ευγενείς απεικονίζονται συχνά να βάλλουν από άρμα εν κινήσει με εξαιρετικήν ακρίβεια. Αξίζει να σημειωθεί ότι, εν προκειμένω, το άρμα λειτουργεί ως κινητή πλατφόρμα τοξοβολίας και όχι ως όχημα κρούσεως. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Ραμσής Β΄ στη Μάχη του Καντές και ο Αμενχοτέπ Β΄, ο οποίος καυχιέται ότι διαπερνούσε με το βέλος του χάλκινους στόχους! Και κατά το αποκορύφωμα αυτό οι τοξότες λειτουργούν ως ελαφρύ πεζικό, ως υποστήριξη βαρέων μονάδων και ως κύρια δύναμη αρμάτων. Οι τοξεύσεις ήσαν μαζικές και είχαν ως αντικειμενικό σκοπό τους την αποδιοργάνωση εχθρού την διάσπαση εχθρικών σχηματισμών και την ψυχολογική κατάρρευση του αντιπάλου.

Κατά την ιδεολογική και συμβολική διάσταση της αιγυπτιακής τοξοβολίας, το τόξο είναι σύμβολο βασιλικής κυριαρχίας και ο φαραώ απεικονίζεται ως «μέγας τοξότης» και εγγυητής της τάξεως με τους εχθρούς να παριστάνονται πληττόμενοι από βέλη τελούντες υπό θεία τιμωρία. και την ίδια την τοξοβολία να εντάσσεται στο κοσμολογικό πλαίσιο της maat (τάξεως) έναντι του χάους (isfet).

Εν συμπεράσματι, η αιγυπτιακή τοξοβολία παρουσιάζει συνεχή εξέλιξη άνω των 3.000 ετών και συνδυάζει τεχνολογική προσαρμογή, τακτική καινοτομία, ιδεολογική φόρτιση. Αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες της αιγυπτιακής στρατιωτικής ισχύος και επηρέασε ευρύτερα τον ανατολικό Μεσογειακό κόσμο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Spalinger, Anthony J. (2005)

War in Ancient Egypt: The New Kingdom. Oxford: Blackwell.

Shaw, Ian (ed.) (2000)

The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford University Press.

Redford, Donald B. (2003)

The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III. Leiden: Brill.

McLeod, Wallace (1982)

Self Bows and Composite Bows in Ancient Egypt. Journal of the Society for Army Historical Research, 60, 23–37.

Stronach, David (2008)

The Development of the Bow in the Ancient Near East.στο: Arms and Armour as Indicators of Cultural Transfer.Mainz..

Moorey, P. R. S. (1985)

Materials and Manufacture in Ancient Mesopotamia.Oxford.

Manniche, Lise (1989)

Music and Musicians in Ancient Egypt.

Davies, Norman de Garis (1905–1933)

The Rock Tombs of El Amarna. London.

Wilkinson, Richard H. (2003)

The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London.

Brewer, Douglas J., & Friedman, Renée F. (1989)

Fish and Fishing in Ancient Egypt. Warminster.

Ikram, Salima (2001)

Food and Drink in Ancient Egypt. Cairo.

Gardiner, Alan H. (1961)

Ancient Egyptian Onomastica. Oxford.

Lichtheim, Miriam (1973–1980)

Ancient Egyptian Literature (3 vols). Berkeley: University of California Press.

Yadin, Yigael (1963)

The Art of Warfare in Biblical Lands. London.

Drews, Robert (1993)

The End of the Bronze Age. Princeton University Press.

ΣΤ. Η Τοξοβολία στην Αρχαία Ελλάδα

Στην αρχαία Ελλάδα, η Τοξοβολία συνδέθηκε με τον ηρωισμό, τη στρατιωτική αρετή και τη μυθολογική παράδοση. Ο Ηρακλής, ο Φιλοκτήτης και, κυρίως, ο Οδυσσέας αποτελούν πρότυπα Τοξοτών, ενώ ο Απόλλων θεωρείται θεϊκός προστάτης της τέχνης του Τόξου. Κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή, η Τοξοβολία εθεωρείτο λιγότερο «ευγενής» σε σχέση με τη λόγχη ή το ξίφος, αλλά στους ελληνιστικούς χρόνους επανεκτιμήθηκε, ιδιαίτερα στη στρατιωτική τακτική των Μακεδόνων και των επιγόνων τους. Οι Κρήτες Τοξότες υπήρξαν οι πιο φημισμένοι μισθοφόροι Τοξότες του αρχαίου κόσμου, υπηρετώντας σε ελληνικές, περσικές και ρωμαϊκές στρατιές. Ο Απόλλων, θεός του φωτός, της μουσικής και των τεχνών, απεικονίζεται ήδη από τον 8ο αιώνα π.χ.χ. ως θεϊκός Τοξότης· το ίδιο και η Άρτεμις, προστάτιδα του κυνηγιού. Η Τοξοβολία συνεπώς δεν αποτελούσε απλώς πολεμική τέχνη, αλλά και ιερό συμβολισμό ευστοχίας και καθάρσεως. Τεχνικώς, οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν αυτοτελή ξύλινα ή σύνθετα Τόξα, ενίοτε καλυμμένα με κεράτινα ή νευρώδη στοιχεία, ενώ τα βέλη τους είχαν σιδερένιες αιχμές και φτερά χήνας ή, γενικώς, ορνέων. Ο Όμηρος, στην "Ιλιάδα" (Δ΄, 105–140), περιγράφει λεπτομερώς την προετοιμασία του Πανδάρου, ενός Τρώος Τοξότη, παρουσιάζοντας μια πρώιμη μορφή τελετουργικής Τοξοβολίας.

Ηρωική Τοξοβολία

Στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια, οι Τοξότες κατέχουν εξέχουσα θέση. Ο Φιλοκτήτης, κάτοχος του Τόξου του Ηρακλέους, καθίσταται καθοριστικός για την πτώση της Τροίας. Ο Οδυσσεύς, στον περίφημο διαγωνισμό της Τοξοβολίας, αποδεικνύει την ταυτότητά του διά της ευστοχίας. Η πράξη αυτή δεν είναι μόνον στρατιωτική επίδειξη αλλά τελετουργική επαναβεβαίωση της αρετής (ἀρετή) και της ηθικής ανδρείας (θάρρος).

Πολεμική και Κυνηγετική Χρήση

Οι Έλληνες Τοξότες, ιδίως οι Κρήτες, απετέλεσαν ιδιαίτερη τάξη ελαφρού πεζικού από τον 5ο αιώνα π.χ.χ. Χρησιμοποιούσαν σύνθετα τόξα από ξύλο, κέρατο και νεύρα, κατά το ασιατικό πρότυπο, και αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος των στρατών των Μακεδόνων και των διαδόχων του Αλεξάνδρου. Ο Ξενοφών αναφέρει εκτενώς την χρησιμότητα των Κρητών Τοξοτών στην Κύρου Ανάβαση, υπογραμμίζοντας τη στρατηγική σημασία της Τοξοβολίας στις ελληνικές εκστρατείες της Ανατολής. Οι Κρήτες Τοξότες υπήρξαν φημισμένοι μισθοφόροι Τοξότες του αρχαίου κόσμου, υπηρετώντας σε ελληνικές, περσικές και ρωμαϊκές στρατιές.

Φιλοσοφική και Παιδευτική Διάσταση

Η Τοξοβολία θεωρείται από τους φιλοσόφους τέχνη που εναρμονίζει το σώμα και τον νου. Ο Πλάτων, στους "Νόμους", αναφέρει την Τοξοβολία ως μέσον γυμναστικής και Παιδείας. Για τον Αριστοτέλη, η ευστοχία αποτελεί μεταφορά της ηθικής μεσότητος, του «ὀρθοῦ λόγου», στην πράξη. Επομένως, η Ελληνική Τοξοβολία υπερέβαινε την στρατιωτική της εφαρμογή και ανελίσσονταν σε σύμβολο της ισορροπίας μεταξύ ενστίκτου και λογικής.

Η εμφάνιση της Ελληνικής τοξοβολίας στην αρχαία Ελληνική Γραμματεία

     Βεβαίως, αναφερόμενοι στην αρχαία Ελληνική Γραμματεία, εν προκειμένω, αναφερόμεθα στα ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια περί των οποίων δεν υπάρχει ακριβής "χρονολογία συγγραφής" διότι ανήκουν στην προφορική επική παράδοση πολλών αιώνων, διεμορφώθησαν σταδιακώς και, πολύ αργότερα, κατεγράφησαν. Η γλώσσα τους ήταν, κυρίως, Ιωανική με Αιολικά και αρχαιότερα στοιχεία (Μυκηναϊκά). Όλα τούτα άγουν στο συμπέρασμα μιας χρονολογήσεως, περίπου, στα τέλη του 8ου αι, π.χ.χ. (750-700 π.χ.χ.). Στα ομηρικά έπη συνυπάρχουν στοιχεία Ύστερης Εποχής του Χαλκού (μυκηναϊκά: κράνη από χαυλιόδοντες, άρματα) και στοιχεία Γεωμετρικής εποχής (σιδερένια όπλα, ταφικά έθιμα). Αυτό δείχνει ποιητική σύνθεση σε μεταγενέστερη εποχή, με παλαιότερες μνήμες. Αναφορικώς προς την γραπτή καταγραφή των επών, επικρατέστερη άποψη είναι η πρώτη καταγραφή τους περί τα  τέλη 8ου – αρχές 7ου αι. π.χ.χ. και με την τελική παγίωση κειμένου κατά τον 6ο αι. π.χ.χ. (Πεισιστρατίδεια αναθεώρηση). Στα ομηρικά έπη επισημαίνονται οι ακόλουθες αναφορές τοξοβολίας, τόξου και τοξοτών:

Ι Λ Ι Α Δ Α

α. Πάνδαρος, ο κατεξοχήν τοξότης (Δ 85–140)

• Περιγράφεται λεπτομερώς το τόξο του Πανδάρου (κατασκευή από κέρατα).
• Παραβιάζει την ανακωχή τραυματίζοντας τον Μενέλαο.

     Κρίσιμο σημείο για την τεχνολογία του σύνθετου τόξου.

β. Τρωικοί τοξότες ως «ύπουλο» όπλο (Η 223–241, Κ 458–461)

Οι τοξότες παρουσιάζονται:

• λιγότερο «ηρωικοί» από τους δορατοφόρους,
• αλλά απολύτως αποτελεσματικοί.

γ. Τεύκρος , Αχαιός τοξότης (Η 213–312)

• Ο Τεύκρος βάλλει προστατευόμενος πίσω από την ασπίδα του Αίαντος.
• Σκοτώνει πολλούς Τρώες.

Σπάνια θετική παρουσίαση τοξότη στην Ιλιάδα.

δ. Πάρις (Αλέξανδρος) (Γ 15–45, ΙΑ 369–400)

• Το τόξο του Πάρη τραυματίζει θανάσιμα τον Αχιλλέα (μετα-ομηρική παράδοση, αλλά προαναγγέλλεται).
• Παρουσιάζεται ως τοξότης και όχι ως «βαρύς» πολεμιστής.

ε. Θεϊκή τοξοβολία – Απόλλων (Α 43–52)

• Ο Απόλλων πλήττει το στρατόπεδο με «βέλη λοιμού».
• Το τόξο εδώ έχει κοσμική / θεϊκή διάσταση.

Ο Δ Υ Σ Σ Ε Ι Α

Η Οδύσσεια είναι το έπος του τόξου.

α. Το τόξο του Οδυσσέως (προέλευση) (ΚΑ 11–41)

• Το τόξο δώρο του Ιφίτου.
• Περιγράφεται ως όπλο δυσχείριστο από άλλους άνδρες.

β. Ο αγών του τόξου (ΚΑ 68–79, ΚΑ 404–411)

• Οι μνηστήρες αποτυγχάνουν να τεντώσουν το τόξο.
• Ο Οδυσσέας το τεντώνει «ὡς κιθάραν».

γ. Η μνηστηροφονία (ΚΒ 1–41, ΚΒ 45–329)

• Συστηματική, μεθοδική τοξοβολία.
• Ο Οδυσσέας σκοτώνει:
• Αντίνοο,
• Ευρύμαχο,
• και τους υπόλοιπους.

Πρόκειται για την πιο εκτενή σκηνή τοξοβολίας σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία.

δ. Οδυσσέας ως τοξότης-δικαστής (ΚΒ 334–380)

• Το τόξο λειτουργεί ως όργανο:
• τιμωρίας,
• αποκαταστάσεως τάξεως,
• βασιλικής νομιμοποιήσεως.

      Eκ της αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας και, δη, των ομηρικών επών συμπεραίνουμε με ασφάλεια ότι (Ι) Στην Ιλιάδα, η τοξοβολία είναι δευτερεύουσα και, συχνά, ηθικώς αμφίσημη ενώ (ΙΙ) Στην Οδύσσεια, το τόξο είναι κεντρικό σύμβολο ως όργανο δικαιοσύνης και απόδειξη ταυτότητος και νομιμότητος.

H Mυκηναϊκή τοξοβολία

     

Αναφερόμενοι στην Ελληνική τοξοβολία είναι εκ των ουκ άνευ να αναφερθούμε στην Μυκηναϊκή τοξοβολία (περ. 1600–1100 π.χ.χ) της οποίας το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο την εντάσσει στο στρατιωτικό σύστημα των ανακτορικών κοινωνιών της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο. Οι Μυκηναίοι διατηρούσαν μικτό πολεμικό σύστημα, όπου συνυπήρχαν:

• άρματα,
• βαριά δόρατα,
• ξίφη,
• και ελαφρότερα όπλα εξ αποστάσεως, όπως το τόξο.

     Η τοξοβολία κατ' εκείνη την εποχή δεν αποτελούσε το κυρίαρχο ηρωικό όπλο, αλλά είχε τακτική, υποστηρικτική και κυνηγετική χρήση. Έχουμε αρκετά ευρήματα αρχαιολογικών τεκμηρίων και, συγκεκριμένα, αιχμών βελών, που βρέθηκαν σε μυκηναϊκές διαστρωματώσεις, ήτοι:

• χάλκινες αιχμές (φυλλόσχημες, τριγωνικές, ρομβοειδείς)
• σπανιότερα, λίθινες (κυρίως για κυνήγι)

Οι ανευρεθείσες αιχμές παρουσιάζουν:

• κοίλη βάση ή μίσχο για προσαρμογή σε ξύλινο άξονα,
• μορφές κατάλληλες για διάτρηση ελαφριάς πανοπλίας ή για θήρα.

Δυστυχώς, λόγω ευπαθείας υλικού, δεν διασώζεται κανένα τόξοι από την εποχή εκείνη. Έμμεσα συμπεράσματα από μαρτυρίες καταλήγουν στο ότι υπήρξαν δύο είδη τόξων, τα συμπαγή μεγάλου μήκους (self bows) και τα σύνθετα (composite bows, από ξύλο+κέρατο+τένοντες).

Μαρτυρίες περί Μυκηναϊκής τοξοβολίας έχουμε και από σφραγιδολίθους που απεικονίζουν σκηνές μάχης αλλά και κυνηγίου ελαφιών και λεόντων. Χαρακτηριστικό τους ο τοξότης να εμφανίζεται χωρίς βαριά πανοπλία. Επίσης, έχουμε και ενδεικτικές τοιχογραφίες (Τίρυνθα, Πύλο) όπου απεικονίζονται μορφές πολεμιστών με τόξα που ενίοτε συνοδεύουν άρματα.

Στον μυκηναϊκό στρατό οι τοξότες ήσαν ελαφρώς οπλισμένοι, πιθανώς επαγγελματίες και δρούσαν ως παρενοχλητική δύναμη προς κάλυψη προελάσεων και σε πολιορκίες. Γι αυτούς δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι αποτελούσαν κύριο σώμα μάχης ή ότι κατείχαν υψηλό κοινωνικό κύρος όπως, π.χ., οι αρματηλάτες.

Στα ομηρικά έπη ο Πάνδαρος, ο Πάρις και ο Τεύκρος φέρουν χαρακτηριστικά προ-οπλιτικής τοξοβολίας και επισημαίνεται το σύνθετο τόξο από κέρατα (Ιλ. Δ 105–111) και η τεχνική προστασίας πίσω από ασπίδα (Τεύκρος). Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι αυτά τα στοιχεία διατηρούν μνήμες της Μυκηναϊκής πρακτικής, παρότι το έπος καταγράφεται αργότερα.

Η ενδεικτική συγκριτική σχέση της Μυκηναϊκής τοξοβολίας έναντι άλλων, προς αποσαφήνιση ιδιαιτεροτήτων, είναι αυτή που ακολουθεί:

Πολιτισμός	Ρόλος Τοξοβολίας
Αίγυπτος	Κύριο στρατιωτικό όπλο
Ασσυρία	Μαζική, οργανωμένη
Μυκηναϊκός κόσμος	Δευτερεύουσα, τακτική
Ομηρική παράδοση	Αμφίσημη / επιλεκτική

Συμπερασματικώς, η Μυκηναϊκή τοξοβολία ήταν λειτουργική, τεκμηριώνεται αρχαιολογικώς, αλλά δεν κατείχε κεντρική ηρωική θέση και αποτελεί ένα κρίσιμο στοιχείο στρατιωτικής τακτικής, μια γέφυρα ανάμεσα στην Ανατολή και το Αιγαίο και σαφή προπομπό της, μεταγενέστερης, Ελληνικής τοξοβολίας.

Σημείωση: Η, εν αρχή, παρατιθέμενη εικόνα αποτελεί σύγχρονη εικονογραφική ανακατασκευή μυκηναϊκών τόξων και αιχμών βελών, βασισμένη σε αρχαιολογικά ευρήματα και συγκριτική τεχνολογία της Ύστερης Εποχής του Χαλκού

Το αρχαίο Ελληνικό τόξο και η πρώτη, μετά από αιώνες ανακατασκευή του

     Η αγγειογραφία της αρχαίας Ελλάδος μας μεταφέρει παραστατικότατα αρκετές εικόνες Ελληνικού τόξου της κλασικής εποχής, αποδίδοντάς το με ένα σχήμα εξαιρετικώς παράδοξο για τις παγκόσμιες "σταθερές" τοξοποιίας. 

     Έτσι, μετά από "σιγή" πολλών αιώνων, το μέλος των "Ελλήνων Κενταύρων"  Περικλής Τελιορίδης, μετά από μακρά και προσεκτική μελέτη, κατάφερε το 2023 να ανακατασκευάσει για πρώτη φορά το αρχαίο Ελληνικό τόξο και να το θέσει υπό δοκιμή που απεδείχθη επιτυχής. 

     Ο ανακατασκευαστής του αρχαίου Ελληνικού τόξου, Περικλής Τελιορίδης, δεν παρέλειψε να εξηγήσει το τεχνικό "σκεπτικό" του εδώ: https://horsebackarcherygr.blogspot.com/2023/04/blog-post_22.html   

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Cline, E. H. The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean. Oxford, 2010.
• Snodgrass, A. Arms and Armour of the Greeks. Thames & Hudson, 1967.
• Kilian, K. “Mycenaean Warfare.” Annual of the British School at Athens.
• Lorimer, H. Homer and the Monuments. London, 1950.
• Sandars, N. K. The Sea Peoples. Thames & Hudson, 1978.

Ζ. Η Τοξοβολία στην Ινδία

Η Ινδία προσέδωσε ίσως την μεγαλύτερη πνευματικότητα στην Τοξοβολία. Η τέχνη του Τόξου συνδέθηκε άρρηκτα με τις θρησκευτικές, ηθικές και στρατιωτικές αρχές του ινδικού πολιτισμού. Η ινδική παράδοση της Τοξοβολίας ανάγεται σε βάθος χιλιετιών, με αναφορές ήδη από τα ύστερα στρώματα της Rig Veda (περ. 1200–1000 π.χ.χ.), όπου ο θεός Ρούντρα και αργότερα ο Σίβα εμφανίζονται ως Τοξότες. Στα έπη Mahābhārata και Rāmāyaṇa, η Τοξοβολία έχει κεντρική θέση τόσο ως πολεμική τέχνη όσο και ως μέσο ηθικής και πνευματικής αυτοπειθαρχίας. Ο Arjuna, ήρωας της Mahābhārata, εκπαιδεύτηκε από τον θρυλικό διδάσκαλο Drona στη χρήση του Τόξου Gāṇḍīva, που θεωρείται θεόσταλτο. Στην Rāmāyaṇa, ο Rāma χρησιμοποιεί το ιερό Τόξο Kodanda του θεού Σίβα, και το κατορθώνει να τεντώσει όταν κανείς άλλος δεν μπορεί — σύμβολο θεϊκής εκλογής και εσωτερικής αρμονίας. Οι τεχνικές της αρχαίας ινδικής Τοξοβολίας περιγράφονται σε κείμενα όπως τα Dhanurveda (Η Επιστήμη του Τόξου), που αποτελούν παρακλάδι των Βεδικών επιστημών (Upaveda). Εκεί αναλύονται οι στάσεις σώματος, οι μέθοδοι συγκεντρώσεως, η πειθαρχία της αναπνοής, καθώς και η τελετουργική καθαρότητα του Τοξότη.

Οι Ρίζες της Ινδικής Τοξοβολίας

Οι πρώτες αναφορές στην ινδική τοξοβολία εμφανίζονται στη Rig Veda (περ. 1500 π.Χ.), όπου ο θεός Indra χαρακτηρίζεται ως «Τοξότης των ουρανών». Οι όροι dhanurveda («επιστήμη του Τόξου») και dhanurdhara («ο κάτοχος του Τόξου») μαρτυρούν ότι ήδη από την ύστερη Βεδική εποχή η Τοξοβολία αποτελούσε θεσμοθετημένη στρατιωτική τέχνη.

Το Τόξο ως Πνευματική Μεταφορά

Στο έπος "Μαχαμπαράτα", ο ήρωας Άρτζουνα, μαθητής του Κρίσνα, μαθαίνει ότι η πράξη της Τοξοβολίας αποτελεί μέσο αυτογνωσίας. Ο Κρίσνα του διδάσκει ότι η ευστοχία προέρχεται από την πειθαρχία του νου, όχι από τη δύναμη του σώματος. Η φράση του Κρίσνα «Η πράξη χωρίς προσκόλληση είναι η ύψιστη τέχνη» συνοψίζει την ινδική προσέγγιση: ο Τοξότης είναι εκείνος που απελευθερώνεται από το αποτέλεσμα.

Πολεμική Τεχνική και Εξέλιξη

Τα Τόξα των Ινδών ήταν συνήθως κατασκευασμένα από μπαμπού ή σανταλόξυλο, συχνά επενδεδυμένα με μέταλλο. Οι Ινδοί ανέπτυξαν τεχνικές Έφιππης Τοξοβολίας, ιδιαίτερα κατά την εποχή των Μαουρύα (4ος–2ος αι. π.χ.χ.), ενώ τα ινδικά έπη περιγράφουν τη χρήση Τόξων με ονομασίες όπως Gandiva, το θρυλικό Τόξο του Άρτζουνα. Η τέχνη του Dhanurveda, όπως διασώζεται στα κείμενα του Agni Purana, περιελάμβανε κανόνες στάσεως, αναπνοής, σκοπεύσεως και πνευματικής συγκεντρώσεως, μια ολιστική θεώρηση του πολεμιστή ως φορέως αρμονίας.

Θρησκευτικός και Ηθικός Συμβολισμός

Το Τόξο, στα ινδικά ιερά κείμενα, συμβολίζει την ένωση του σώματος και του πνεύματος, ενώ το βέλος αντιπροσωπεύει τη σκέψη που διαπερνά την άγνοια. Η Μπαγκαβάτ Γκίτα, ή Μπαγκαβαντγκίτα (भगवद्गीता) που σημαίνει «Το Θείο Τραγούδι» και είναι ένα από τα σημαντικότερα ιερά κείμενα του Ινδουϊσμού αναφέρεται η γλώσσα της Τοξοβολίας ως η μεταφορά της πράξεως του καθήκοντος (dharma) και ο Τοξότης που ενεργεί χωρίς προσκόλληση στα αποτελέσματα, προσεγγίζει τη φώτιση.

Η. τοξοβολία στην Κίνα

1. Γενική εικόνα της κινεζικής τοξοβολίας

Η κινεζική τοξοβολία (中华射艺/中国箭术) είναι συνεχής παράδοση χιλιετιών, που διαπερνά μύθο, τελετουργία, πόλεμο, κυνήγι και παιδεία. Ήθελε μία από τις «Έξι Ευγενείς Τέχνες» της δυναστείας Ζου (τοξοβολία, ιππασία, μουσική, γραφή, αριθμητική, τελετουργία) και θεωρούνταν περιορισμένες αρετή για ηγεμόνες και μορφωμένους.

Στη διαδρομή από τη δυναστεία Ζου ως τις Μινγκ–Τσινγκ αλλάζουν:

• Ο ρόλος: από τελετουργική–αριστοκρατική άσκηση σε μαζικό στρατιωτικό όπλο και ξανά σε τελετουργική–κυνηγητική τέχνη.

• Τα όπλα: από απλά αυτοτόξα σε σύνθετα σύνθετα τόξα με κέρατο/νεύρα, και από τον 5ο–3ο αι. π.Χ. έντονη ανάπτυξη βαλλίστρας (νυ).

H κινεζική Τοξοβολία (中国箭术 τέχνη της κινεζικής Τοξοβολίας) υπήρξε τόσο επιδραστική ώστε να έχει προσδώσει στην κινεζική κοινωνία συγκεκριμένες ηθικές κατευθύνσεις ως μία από τις έξι ευγενείς τέχνες της δυναστείας Zhou (1146–256 π.χ.χ.). Ο ίδιος ο Κομφούκιος ήταν Δάσκαλος Τοξοβολίας και ο Λιε Ζι (ταοϊστής φιλόσοφος) ήταν φανατικός Τοξότης, ενώ η δεξιότητα στην τόξευση ήταν αρετή για κάθε Κινέζο αυτοκράτορα. Με προηγηθείσα την Τοξοβολία των ιθαγενών Χαν, βαθμιαίως και κατά την διάρκεια της δυναστείας Qing, υιοθετήθηκε η Τοξοβολία των Μαντσού.

2. Ιστορική εξέλιξη ανά φάση

2.1 Προϊστορικές και πρώιμες δυναστείες (Νεολιθική – Σανγκ – πρώιμη Ζου)

Αρχαιολογικά ευρήματα:

• Νεολιθικές θέσεις: αιχμές βελών αιχμές βελών από λίθο και αργότερα χαλκό σε πολιτισμούς Γιανγκσάο , Λονγκσάν κ.ά., δείχνουν χρήση τόξου στο κυνήγι και πιθανόν σε πολεμικές συγκρούσεις.

• Δυναστεία Σανγκ ( περ. 1600–1046 π.Χ.): σε όστεινα μαντεία και χάλκινες επιγραφές παραπέμπουν σε τοξεύτες ως τμήμα του βασιλικού στρατού, ενώ απεικονίσεις σε χάλκινα αγγεία δείχνουν ιππείς και άρματα με τόξα.

Χαρακτηριστικό απόσπασμα (επιγραφική/παραδοσιακή παράδοση): επιγραφ Πολλές επιγραφές αναφέρουν «τοξευτές» (射) σε βασιλικές εκστρατείες. Ο Selby συγκεντρώνει τα χωριά όπου ο βασιλιάς «διατάζει τους τοξεύτες να τιμωρήσουν» εχθρικά κράτη.

Μετάφραση (ελεύθερη στα ελληνικά):

«Ο βασιλιάς διέταξε τους τοξεύτες του να προπορευθούν και να τιμωρήσουν τον εχθρικό λαό.»

2.2 Δυτική και Ανατολική Ζου – η τοξοβολία ως τελετουργική αρετή

Στους Ζου (περ. 1046–256 π.Χ.) η τοξοβολία αποκτά έντονα τελετουργικό και παιδευτικό χαρακτήρα. Η «Τελετουργία των Ζου» (周礼Zhou Li) και το «Βιβλίο των Τελετών» (礼记Liji) περιγράφουν επίσημες τελετές τοξοβολίας στην αυλή.

Παράθεμα 1: Από τα «Ανάλεκτα» του Κομφούκιου

Κομφούκιος, Ανάλεκτα 3.7:

Κινέζικο πρωτότυπο:

射不主皮，为力不同科也。

Μετάφραση στα ελληνικά:

«Στην τοξοβολία δεν εξετάζουμε το δέρμα του στόχου · γιατί οι δυνάμεις των ανθρώπων ανήκουν σε διαφορετικές βαθμίδες. »

Το κείμενο τονίζει ότι ο σκοπός είναι η ηθική/τελετουργική ορθότητα, όχι μόνο το αποτέλεσμα στο στόχο.

Παράθεμα 2: Τελετουργικές ασκήσεις από το «Βιβλίο των Τελετών» (Liji)

Το Liji περιγράφει τελετές όπου οι ευγενείς τοξεύουν με μουσική και κρασί· η ευγένεια, η στάση και η τάξη έχουν μεγαλύτερη σημασία από τη νίκη. Στην παράγραφο για την «Τελετουργία της Τοξοβολίας» διαβάζουμε (σύνοψη από Selby):

«Στην τελετή της τοξοβολίας, εκείνος που ευθυγραμμίζει το σώμα του ορθά, έστω κι αν αστοχήσει, θεωρείται ο νικητής.»

Μετάφραση (ελεύθερη):

«Ο σκοπός της τελετής είναι να δοθεί βαρύτητα στη σεμνότητα και στην ευπρέπεια, όχι στην υπεροψία της νίκης.»

Εδώ βλέπουμε τη μετάβαση της τοξοβολίας από απλή πολεμική δεξιότητα σε μέσο ηθικής καλλιέργειας.

2.3 Περίοδος των Εμπόλεμων Κρατών, Τσιν και Χαν (5ος αι. π.Χ. – 3ος αι. μ.Χ.)

Αυτή είναι η φάση της μεγάλης στρατιωτικοποίησης: ανάπτυξη βαλλίστρας, τυποποίηση εξαρτημάτων, μαζικά εργαστήρια όπλων.

Αρχαιολογικά στοιχεία

• Βαλλίστρες στον Στρατό από Τερακότα (Qin, 3ος αι. π.Χ.): Στον τάφο του Qin Shihuang βρέθηκαν εκατοντάδες χάλκινοι μηχανισμοί σκανδάλης από βαλλίστρες. Αναλύσεις δείχνουν μαζική παραγωγή σε τυποποιημένες παρτίδες, κάτι που αντανακλά υψηλότερο επίπεδο οργάνωσης της οπλοβιομηχανίας.

• Ανάπτυξη Βαλλίστρας: Οι λ Οι λογοτεχνικές πηγές την αποδίδουν στο κράτος Chu της περιόδου των Εμπόλεμων Κρατών, αν και πολλοί σύγχρονοι μελετητές είναι επιφυλακτικοί με αυτό το ακριβές αφήγημα.

• Χαν: τά τάφοι με μεταλλικά εξαρτήματα τόξων, κεραίες/άκρα (siyah), άγκιστρα χορδής, καθώς και μηχανισμοί βαλλίστρας· οι βαλλίστρες παίζουν τεράστιο ρόλο στην επιτυχία των Χαν στις συνοριακές εκστρατείες.

Παράθεμα 3: Σουν Τζι, «Η Τέχνη του Πολέμου»

Ο Σουν Τζι (περ. 5ος αι. π.Χ.) βλέπει την τοξοβολία μέσα στο σύνολο των όπλων:

Κινέζικο (κεφ. 5, ενδεικτικό απόσπασμα):

夫兵形象水，水之行避高而趋下；兵之形避实而击虚。

(Δεν είναι καθαρά «τοξευτικό» απόσπασμα, αλλά στον ίδιο λόγο μιλάμε γενικά για όπλα, μεταξύ αυτών και τόξα/βαλλίστρες.)

Ελεύθερη μετάφραση:

«Ο σχηματισμός των στρατευμάτων μοιάζει με το νερό· το νερό αποφεύγει τα ύψη και ρέει προς τα χαμηλά· έτσι και ο στρατός αποφεύγει τη δύναμη και χτυπά στην αδυναμία.»

Στα σχολιασμένα κείμενα του Σουν Τζι, ιδιαίτερα από τη δυναστεία Χαν και εξής, γίνεται ειδική μνεία στην αποτελεσματικότητα της βαλλίστρας για χτύπημα σε απόσταση και σε πυκνούς σχηματισμούς.

2.4 Τανγκ – Σονγκ – Γιουάν: τεχνική ωρίμανση και θεωρία

Στις Τανγκ (618–907) και Σονγκ (960–1279) η τεχνολογία των σύνθετων τόξων ωριμάζει, ενώ σε περιόδους όπως η Σονγκ, όπου απειλούνται από βόρειους ιπποτοξότες, το κράτος επενδύει πολύ στην τοξοβολία.

• Τανγκ: συνδυασμός κινεζικών συνδυασμοί κινεζικών και νομαδικών μορφών τόξων, με εκτεταμένη χρήση ιπποτοξοτών.

• Σονγκ: πολιόρκ πολιορκιακός πόλεμος, ανάπτυξη ισχυρών βαλλίστρων, αλλά και εγχειριδίων τοξοβολίας που περιγράφουν στάση, κράτημα, τεχνική.

• Γιουάν (μογγολική κυριαρχία): η κινεζική παράδοση συναντά τη μογγολική ιπποτοξοβολία – τα σύνθετα τόξα αποκτούν έντονα «στέπας» χαρακτηριστικά.

Ο Selby μεταφράζει κείμενα της περιόδου που περιγράφουν λεπτομερώς το ζύγισμα του τόξου, την επιλογή βελών, τη δύναμη της χορδής κ.ά.

2.5 Μινγκ και Τσινγκ: «κλασική» μορφή του κινεζικού σύνθετου τόξου

Στο Μινγκ (1368–1644) και ιδίως στις Τσινγκ (1644–1911) αποκρυσταλλώνονται τα «κλασικά» σχήματα κινεζικών σύνθετων τόξων με μακριά siyah, έντονη καμπύλη και υψηλή απόδοση.

• Μινγκ: τό τόξα κατάλληλα για πεζούς και ιππείς, έντονη έμφαση σε στρατιωτικά εγχειρίδια, εξετάσεις τοξοβολίας, αλλά και κυνήγι.

• Τσινγκ: επιβάλλεται το μαντς επιβάλλεται το μαντσού τόξο (με πολύ μακριές και βαριές siyah) έναντι παλαιότερων «χαν» τύπων. Η μαντσού τοξοβολία γίνεται το επίσημο αυτοκρατορικό στυλ.

Παράλληλα όμως, από τον 19ο αιώνα και μετά, η διάδοση των πυροβόλων όπλων οδηγεί σε σταδιακή παρακμή της τοξοβολίας ως πολεμικού μέσου.

2.6 20ός–21ος αιώνας: παρακμή και αναβίωση

Κατά τον 20ο αιώνα, η χρήση του παραδοσιακού τόξου και της βαλλίστρας εξαφανίζεται σχεδόν από τον στρατό· απομένει σε τελετουργικά, λαϊκά φεστιβάλ και ελάχιστους τεχνίτες. Στα τέλη του 20ου και στις αρχές του 21ου αιώνα, ερευνητές, τεχνίτες και σύλλογοι ξαναχτίζουν την παράδοση, βασισμένοι σε κείμενα, αναπαραστάσεις και αρχαιολογικά ευρήματα.

Το βιβλίο «Chinese Archery» του Selby και ο συλλογικός τόμος «Chinese Archery Studies» (Chao, Ma, Kim) είναι βασικές εργασίες που επιχειρούν συστηματική ανασύσταση της τέχνης και της ιστορίας της κινεζικής τοξοβολίας.

3. Αρχαιολογικά ευρήματα και εικονογραφία

3.1 Τάφοι, νεκροταφεία και όπλα

• Νεκροταφεία περιόδου Εμπόλεμων Κρατών: ανασκαφές όπως το ανασκαφές όπως το νεκροταφείο στο Dengcheng (Χουμπέι) αποκαλύπτουν πολυάριθμους τάφους με όπλα, μεταξύ των οποίων αιχμές βελών, μεταλλικά εξαρτήματα τόξων και βαλλίστρες. Αυτό επιβεβαιώνει τη μαζική χρήση τοξευτικών όπλων στον ύστερο προκλασικό πόλεμο.

• Τάφοι Χαν: συχνά περιέχουν συχνά περιέχουν βέλη, μηχανισμούς βαλλίστρας και στοιχεία εξοπλισμού τοξοτών, υποδηλώνοντας ότι ο νεκρός ήταν μέλος στρατιωτικού σώματος τοξευτών ή ελίτ φρουράς.

3.2 Ο Στρατός από Τερακότα (Qin Shihuang)

Ο Στρατός από Τερακότα περιλαμβάνει ειδικούς σχηματισμούς βαλλιστροφόρων· οι λίθινοι/πηλοί στρατιώτες κρατούν ξύλινα (πλέον αποσυντεθειμένα) όπλα, αλλά έχουν διασωθεί εκατοντάδες χάλκινα εξαρτήματα σκανδάλης. Η λεπτομερής μετρική ανάλυση τους δείχνει τυποποιημένη παραγωγή σε παρτίδες, με υψηλή ακρίβεια, που προϋποθέτει εξειδικευμένα εργαστήρια και κρατικό έλεγχο.

3.3 Εικονογραφία

Τοξότες εμφανίζονται:

• Σε χάλκινα αγγεία Σανγκ–Ζου: σκηνές κυνηγιού και πολέμου.

• Σε τοιχογραφίες Χαν: άρματα άρματα με τοξότες, σκηνές κυνηγιού, επιδείξεις σε αυλές.

• Σε ζωγραφική Μινγκ–Τσινγκ: στρατηγοί και α αυτοκράτορες, στρατηγοί και αριστοκράτες με τόξο, καθώς και σκηνές αυτοκρατορικού κυνηγιού.

Αυτές οι απεικονίσεις είναι κρίσιμες για την ανασύνθεση της μορφής του τόξου, της αρματωσιάς, και της στάσης/τεχνικής.

4. Κατασκευή του παραδοσιακού κινεζικού σύνθετου τόξου

4.1 Βασική αρχή: σύνθετο τόξο από κέρατο–ξύλο–νεύρα

Το κλασικό κινεζικό τόξο είναι σύνθετο:

• Πυρήνας: ξύλο (σ ξύλο (συχνά ξυλεία όπως σφενδάμι, μουριά κ.ά.), σε διατομή που επιτρέπει κάμψη και επικόλληση στρώσεων.

• Πλευρά προς τον στόχο (κοιλιά): επένδυση με κέρατο (συνήθως βουβάλου ή βοδιού) για αντοχή σε θλίψη.

• Πλευρά προς τον τοξότη (ράχη): επένδυση με ζωικά νεύρα (τένοντες), για αντοχή σε εφελκυσμό.

• Κόλες: ζωικής προέλευσης, από δέρ ζωικής προέλευσης, από δέρμα/οστά/ψάρια.

• Άκρα/siyah: ξεχωριστά κομμάτια σκληρού ξύλου ή κέρατου, κολλημένα στα άκρα του βραχίονα για να βελτιώσουν το μοχλικό σύστημα και την απόδοση.

Η διαδικασία διαρκεί πολλούς μήνες έως χρόνια για πλήρη ωρίμανση της κόλλας και σταθεροποίηση του τόξου.

4.2 Τύποι τόξων στην Κίνα

Οι έρευνες συνοψίζουν διάφορους τύπους:

• Σκυθικού τύπου σύνθετα τόξα: μικρά, έντονα καμπύλα, με κοντά siyah· πιθανόν εισαγωγή βορείων/δυτικών επιρροών.

• Απλά μακρά τόξα (self bows): ξύλινα χωρίς σύνθετη δομή, πιο απλά και οικονομικά, για λαϊκή χρήση ή βοηθητικά σώματα.

• Ξύλινα–λαμιναρισμένα τόξα: ξύλο σε στρώσεις, χωρίς ή με περιορισμένη χρήση κέρατου/νεύρων.

• Μινγκ–Τσινγκ horn bows: σύνθετα τόξα με μακριά siyah και έντονο «αντίστροφο» καμπύλωμα όταν ξεχορδίζονται.

Κάθε τύπος έχει διαφορετικό μήκος, δύναμη, ταχύτητα βέλους και καταλληλότητα για ιπποτοξοβολία ή πεζικά σώματα.

4.3 Κατασκευή (σύνοψη διαδικασίας)

Με βάση παραδοσιακές περιγραφές που μεταφράζει ο Selby:

1. Επιλογή και προετοιμασία ξύλου: Σκοπός: ίσια νερά, χωρίς ρόζους· το ξύλο κόβεται, στεγνώνει και διαμορφώνεται στο βασικό σχήμα.

2. Επικόλληση κέρατου στην κοιλιά: Τμήματα κέρατου κόβονται, ισιώνουν, λεπταίνουν και κολλούν στην κοιλιά. Ακολουθεί πολύμηνη ωρίμανση.

3. Επικόλληση νεύρων στη ράχη: Νεύρα (τένοντες) καθαρίζονται, χωρίζονται σε ίνες, αναμειγνύονται με ζεστή κόλλα και επαλείφονται σε στρώσεις στη ράχη.

4. Προσθήκη siyah: Τα άκρα διαμορφώνονται και κολλούνται, συχνά με διακοσμητικά ένθετα και ενίσχυση με κέρατο.

5. Επικάλυψη και φινίρισμα: Το τόξο σκεπάζεται με φλοιό, δέρμα ή ύφασμα και βερνικώνεται. Προστίθενται σημεία για τη χορδή και τη διακόσμηση.

6. Τράβηγμα, «στρώσιμο» και ρύθμιση: Το τόξο χορδίζεται σταδιακά, ελέγχεται για συμμετρία, αφαιρείται υλικό όπου χρειάζεται, και «στρώνεται» με επαναλαμβανόμενες τοξεύσεις μέχρι να σταθεροποιηθεί.

5. Τεχνική και χρήση του τόξου

5.1 Χρήσεις

• Πόλεμος: σε όλο το φάσμα – από ελαφρούς ιπποτοξότες μέχρι βαριά πεζικά σώματα με βαλλίστρες. Η Κίνα ήταν ο πρώτος πολιτισμός που ενσωμάτωσε συστηματικά τη βαλλίστρα σε μεγάλο αριθμό στη στρατιωτική τακτική.

• Κυνήγι: από βασιλικές κυνηγετικές εξορμήσεις μέχρι αγροτικές κοινότητες, το τόξο ήταν βασικό εργαλείο.

• Τελετουργία και εκπαίδευση: τελετουργικές τελετές τοξοβολίας, εξετάσεις για στρατιωτικούς βαθμούς, αριστοκρατική άσκηση.

5.2 Τεχνική τοξοβολία (σύνοψη από κλασικές πηγές)

Τα κλασικά κείμενα και τα εγχειρίδια περιγράφουν:

• Στάση: σταθερή βάση, σώμα ελαφρώς στραμμένο, ισορροπημένο κέντρο βάρους.

• Κράτημα τόξου και χεριού χορδής: διάφορα στυλ (π.χ. με δαχτυλίδι αντίχειρα), ιδίως σε ιπποτοξοβολία.

• Κίνηση τεντώματος: ομοιόμορφη κίνηση, με έμφαση στην «ευθυγράμμιση» σώματος–τόξου.

• Σκοπευτική αρχή: συχνά δίνεται έμφαση στην «εσωτερική ευθυγράμμιση» (πνευματική/ηθική) – όχι μόνο στη γεωμετρική σκόπευση.

Συχνές μεταφορές στα κείμενα συνδέουν την τοξοβολία με την ηθική εξήγηση: αν το βέλος αποκλίνει, αυτό αντικατοπτρίζει εσωτερική ανισορροπία.

6. Επιλεγμένα παραθέματα από αρχαίες πηγές

6.1 Κομφούκιος (Ανάλεκτα 3.16 – περί τελετουργικής τοξοβολίας)

Περίληψη (βάσει παραδοσιακών σχολίων): ο Κομφούκιος σχολιάζει ότι στην τελετουργική τοξοβολία η έμφαση είναι στη συμπεριφορά μεταξύ ευγενών, όχι στη νίκη αυτή καθαυτή. Ο Selby παραθέτει το χωρίο όπου το αποτέλεσμα του βέλους υποχωρεί μπροστά στην ευπρέπεια της τελετής.

Ελεύθερη μετάφραση:

«Στην τελετουργική τοξοβολία, οι ευγενείς ανταγωνίζονται με τόξα, όχι με εχθρότητα. Ευλαβικά ανέρχονται στην εξέδρα, σεμνά κατέρχονται· όσοι επιτυγχάνουν δεν καυχώνται, όσοι αστοχούν δεν ντρέπονται.»

6.2 Βιβλίο των Τελετών (Liji), κεφάλαιο «Τελετή Τοξοβολίας»

Σύνοψη βασικών σημείων (όπως τα παρουσιάζει ο Selby):

• Ο χώρος της τελετής ορίζεται σχολαστικά.

• Η συνοδεία μουσικής ρυθμίζει τον ρυθμό τεντώματος και άφεσης.

• Η αξιολόγηση λαμβάνει υπόψη τη στάση, όχι μόνο την επιτυχία.

Μετάφραση αποσπάσματος (ελεύθερη):

«Η τοξοβολία διδάσκει τον άνθρωπο να ευθυγραμμίζει την καρδιά του· το χέρι και το βέλος ακολουθούν.»

6.3 «Ζhou Li» – τοξότες ως λειτουργοί

Το Zhou Li ταξινομεί επίσημα αξιώματα και περιγράφει ειδικούς λειτουργούς αρμόδιους για τοξοβολία σε τελετές και στρατό. Οι τίτλοι εμφανίζουν τον κοινωνικό ρόλο του τοξότη όχι ως απλού στρατιώτη, αλλά ως φορέας τελετουργικής ευθύνης.

7. Εκτενής βιβλιογραφία

7.1 Πρωτογενείς κινεζικές πηγές (σε μετάφραση)

• Κομφούκιος. Analects (Lunyu) – πολλές μεταφράσεις (π.χ. DC Lau, Edward Slingerland).

• Liji (Book of Rites / Βιβλίο των Τελετών).

• Zhou Li (Τελετές του Zhou).

• Sunzi Bingfa (Η Τέχνη του Πολέμου).

• Liezi – περιλαμβάνει ανεκδοτολογικές ιστορίες για τοξότες και διδάγματα.

• Ιστορικά χρονικά:

  • Sima Qian, Shiji (Records of the Grand Historian) – αναφορές σε τοξότες, βαλλίστρες, εκστρατείες.

  • Ban Gu, Hanshu (Book of Han) – στρατιωτικές περιγραφές, οπλισμός.

7.2 Βασικές σύγχρονες μελέτες για την κινεζική τοξοβολία

• Stephen Selby, Κινεζική Τοξοβολία . Hong Kong University Press, 2000. Εμβληματικό έργο, με μεταφράσεις κλασικών κειμένων, τεχνικές περιγραφές τόξων, βελών και βαλλίστρας, από 1500 π.Χ. έως τον 20ο αιώνα.

• Hing Chao, Lianzhen Ma, Loretta Kim (επιμ.), Κινεζικές Σπουδές Τοξοβολίας : Θεωρητικές και ιστορικές προσεγγίσεις σε μια πολεμική πειθαρχία . Springer Nature, 2023. Συλλογικός τόμος που συνδέει τοξοβολία με τελετουργία, μαντσού κουλτούρα, στρατιωτική ιστορία.

• Yang Hong, Συλλεκτικά δοκίμια για τα αρχαία κινέζικα όπλα (Zhongguo Gu Bingqi Luncong). Cultural Relics Press, 1985 – κεφάλαια για τόξα, βέλη, βαλλίστρες.

• Zhu Fenghan, Αρχαία Κινεζικά Χάλκινα (Gudai Zhongguo Qingtongqi). Nankai University Press, 1995 – ανάλυση χάλκινων εξαρτημάτων όπλων, συμπεριλαμβανομένων σκανδαλών βαλλίστρας.

7.3 Αρχαιολογία και βαλλίστρες

• Xiuzhen Janice Li et al., «Crossbows and imperial craft organisation: the bronze triggers of China's Terracotta Army». Antiquity – μετρική/χωρική ανάλυση των σκανδαλών από τον Στρατό από Τερακότα.

• Stephen Selby, «Αρχαίοι κινεζικοί μπρούτζινοι μηχανισμοί βαλλίστρας ». atarn.org – εικονογραφημένη μελέτη ενός χάλκινου μηχανισμού από το Σαντόνγκ.

• Mark Cartwright, «Crossbows in Ancient Chinese Warfare». World History Encyclopedia – συνοπτική, καλογραμμένη παρουσίαση της ιστορίας και της τακτικής χρήσης της βαλλίστρας στην Κίνα.

• World History Edu, «Πόσο αποτελεσματική ήταν η βαλλίστρα στον αρχαίο κινεζικό πόλεμο;». Συνοψίζει την τεχνολογική και στρατηγική σημασία της βαλλίστρας.

7.4 Γενικές επισκοπήσεις και βοηθητικό υλικό

• “Chinese archery” – άρθρο σε Wikipedia / Wikiwand / Everything Explained – καλή πρώτη επισκόπηση με βασική βιβλιογραφία και εικόνες.

• Αρθρογραφία σε περιοδικά για παραδοσιακές πολεμικές τέχνες και αναπαράσταση (living history) που συχνά αντλεί από Selby και τα κινέζικα εγχειρίδια.

8. Αν θες να εμβαθύνουμε

Μπορούμε:

• να σταθούμε σε μια συγκεκριμένη περίοδο (π.χ. Μινγκ ή Τσινγκ) και να δούμε συγκεκριμένα σχήματα τόξων, μήκη, τεχνικά χαρακτηριστικά,

• ή να δουλέψουμε συγκεκριμένα κείμενα (π.χ. τα κεφάλαια για τοξοβολία στο Liji ή σε ένα Μινγκ εγχειρίδιο) με πιο ακριβείς μεταφράσεις,

• ή να δούμε σύγκριση κινεζικού σύνθετου τόξου με τουρκικό/μογγολικό/ιαπωνικό.

Πες μου τι σε ενδιαφέρει περισσότερο: τεχνική, τελετουργία, στρατιωτική χρήση, ή κάτι σαν “αναβίωση–πρακτική” για σύγχρονη τοξότη.

Θ. Η τοξοβολία στην Περσία

Η Περσική Τοξοβολία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κρίκους στην εξέλιξη των ανατολικών πολεμικών τεχνών. Από την εποχή των Αχαιμενιδών (6ος αι. π.χ.χ.) έως τους Σασσανίδες (7ος αι. μ.χ.χ.), το Τόξο ήταν κεντρικό όπλο στα βασιλικά στρατεύματα και στοιχείο ευγενούς παιδείας και ο Πέρσης Τοξότης εθεωρείτο ως πρότυπο στρατιωτικής αγωγής και πειθαρχίας. Ο Ηρόδοτος (VII, 61) αναφέρει ότι «οι Πέρσες μαθαίνουν από μικροί να ιππεύουν, να τοξεύουν και να λέγουν την αλήθεια».

Η Περσική Τοξοβολία έφερε ισχυρό το θρησκευτικό και το ηθικό στοιχείο. Ο Ζωροαστρισμός ενίσχυε την ιδέα της μάχης μεταξύ φωτός και σκότους, και το Τόξο ερμηνεύονταν ως όργανο της δικαιοσύνης του Αχούρα Μάζντα. Πολλά περσικά εικονογραφικά έργα απεικονίζουν βασιλείς όπως ο Κύρος ή ο Δαρείος ως θεϊκούς Τοξότες, κάτι που ενίσχυε τη θεοκρατική εξουσία τους.

Η Τέχνη του Τοξότη και η Πολιτισμική της Θέση

Ο Πέρσης νέος όφειλε, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Α’, 136), να μάθει «να ιππεύει, να τοξεύει και να λέγει την αλήθεια». Η Τοξοβολία, συνεπώς, αποτελούσε όχι απλώς τεχνική δεξιότητα, αλλά ηθικό καθήκον και πολιτειακή αρετή. Το Τόξο υπήρξε σύμβολο δυνάμεως και θεϊκής εξουσίας, ενώ, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο θεός Μίθρας, ο οποίος εικονίζεται συχνά ως Τοξότης, φέρων το φως της Δικαιοσύνης.

Η Πνευματική Διάσταση

Η περσική Τοξοβολία ενσωμάτωνε και φιλοσοφική διάσταση. Ο Τοξότης εθεωρείτο όργανο θείας αρμονίας· η τάση του τόξου παραλληλίζονταν με την ένταση της ψυχής μεταξύ ύλης και πνεύματος. Ο Πέρσης ποιητής Φερντοσί (935-1020) συγγραφέας του εθνικού περσικού έπους "Σαχναμέ" («Βιβλίο των Βασιλέων») που ολοκλήρωσε περίπου το 1010. εξυμνεί τους ήρωες που «με ένα βέλος μπορούν να φέρουν Δικαιοσύνη». Έτσι, η Τοξοβολία αναδεικνύεται σε φορέα της αρετής και της ισορροπίας και όχι, απλώς, της βίας.

Ζωροαστρισμός, ιερά κείμενα και τοξοβολία

Σε ιερά ζωροαστρικά κείμενα υπάρχουν αναφορές που σχετίζονται με την τοξοβολία, τα τόξα και τους τοξότες, αν και αυτές οι αναφορές δεν είναι εκτενείς πολεμικές περιγραφές όπως εντοπίζουμε αλλού, αλλά συχνά είναι μυθολογικές, ηρωικές ή συμβολικές. Παρακάτω συνοψίζονται οι πιο σημαντικές από αυτές με βάση τα διαθέσιμα αποσπάσματα από τα αρχαία κείμενα:

1. Αβέστα και αναφορά στον Ērəxša (Arash, «ο με τα ταχύτερα βέλη»). Η πιο διάσημη και σημαντική αναφορά σε τοξοβολία στην Αβέστα (Avesta) βρίσκεται σε ένα αποσπασματικό σημείο του Yasht 8, όπου αναφέρεται ένας μυθικός τοξότης με το όνομα Ǝrəxša (ή “Arash/Erash”), που σημαίνει «ο με το ταχύτερο βέλος ανάμεσα στους Αρίους» και περιγράφεται ως ήρωας τοξότης με εξαιρετική επιδεξιότητα στο τόξο και στο βέλος. Συνοπτικώς, (α) Το όνομα του ήρωος παρουσιάζεται στο Avestan Yašt 8.6 ως ένας τοξότης με ταχύτητες βέλους που υπερβαίνουν εκείνες άλλων Αρίων, (β) Αν και τα υπάρχοντα αυτόνομα κείμενα της Αβέστα δεν διασώζουν μεγάλο αφηγηματικό πλαίσιο για την πράξη, εμφανίζεται σαφώς η ιδέα ενός υπερανθρώπου τοξότη: «Ο Ερέξσα, ο ταχύτερος τοξευτής των Αρίων, ο πρώτος ανάμεσα στους ανθρώπους.» (Avesta – Tīr Yašt (Yasht 8), §6). Η αναφορά βρίσκεται σε ύμνο αφιερωμένο στον θεό Tīr (Tishtrya), θεότητα που συνδέεται με την τροχιά, την ταχύτητα και την «ευθεία πορεία», στοιχεία που ταιριάζουν απόλυτα με την τοξοβολία. Επιπλέον, στην Αβέστα το βέλος θεωρείται ως κοσμική δύναμη και, ενώ, το όνομα του Erəxša δεν επαναλαμβάνεται εδώ, η αφήγηση συνδέεται άμεσα με την πράξη της υπερφυσικής βολής (Avesta, Tīr Yašt (Yasht 8), §37–38): «Το βέλος πετά, ωθούμενο από θεϊκή δύναμη, πάνω από γη και ύδατα, καθορίζοντας τα όρια σύμφωνα με τη βούληση των θεών.». Στην Αβέστα εντοπίζουμε αναφορές για την τοξοβολία και ακαδημαϊκές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι στο λεξιλόγιο της νεότερης Aβέστα υπάρχουν λέξεις που δηλώνουν όρους σχετιζόμενους με εκηβόλα όπλα εποχής (δηλαδή τόξα). Αυτό δείχνει πως η έννοια της τοξοβολίας υπήρχε στη γλώσσα και τις παραδόσεις της αρχαίας περσικής θρησκείας, ακόμα κι αν δεν σώζονται σήμερα οι πλήρεις αναφορές που την αναπτύσσουν.

2. Bundahišn (Παχλαβικό, 9ος αι.). Στο έργο αυτό που είναι θεολογικό και κοσμολογικό της ζωροαστρικής παραδόσεως, επιχειρείται μία πλήρης σκιαγραφία του τοξότη Arash: «Ο Άρας ο Τοξότης έριξε ένα βέλος από το όρος Αϊριο-Χσούθα. Το βέλος πέταξε από την αυγή έως το μεσημέρι και εκεί όπου έπεσε ορίστηκε το σύνορο του Ιράν και του Τουράν.». Το Bundahišn δεν είναι Αβέστα, αλλά θεωρείται θεολογική συνέχεια της χαμένης ύστερης αβεστικής παραδόσεως ενώ, η τοξοβολία εδώ είναι ιερή πράξη οροθετήσεως κόσμου και όχι απλή πολεμική ενέργεια.

3. Στο Zand ī Wahman Yasn, ένα μεσαιωνικό παραδοσιακό κείμενο, ο τοξότης εμφανίζεται ως υπερασπιστής της τάξεως (Aša) και το όπλο που πλήττει από απόσταση (εκηβόλο) είναι φυσικά το τόξο. Εδώ εντοπίζουμε την χαρακτηριστική φράση «Ο δίκαιος πολεμιστής στέκει ακλόνητος, με όπλο αληθινό, πλήττοντας το ψεύδος από απόσταση.». Και στη ζωροαστρική κοσμολογία, το πλήγμα «εξ αποστάσεως» συμβολίζει την καθαρότητα και την αποφυγή μολυσματικής επαφής με το κακό.

4. Η ηρωική παράδοση του Arash (μεταγενέστερη και εκτεταμένη). Αν και η πλήρης ιστορία του Arash όπως τη γνωρίζουμε από την περσική παράδοση (όπου εκτοξεύει ένα βέλος για να καθορίσει τα σύνορα ανάμεσα σε Ιράν και Τουράν, θυσιάζοντας την ίδια του τη ζωή καθώς το βέλος πετάει χιλιάδες χιλιόμετρα) δεν περιέχεται αυτούσια στην Αβέστα (και ίσως είναι μεταγενέστερη προσθήκη και λαϊκή παράδοση), αναφέρεται ότι η αρχική Αβέστα περιείχε στοιχείο αυτής της αφηγήσεως. Η εικόνα του Arash ως «τοξότη-ήρωα» έγινε αργότερα σημαντική στον περσικό πολιτισμό και μυθολογία, ενώ άλλες πηγές (όπως η Bundahishn, σε μεταγενέστερα χειρόγραφα και η Shahname) εμπλουτίζουν και εκτείνουν αυτήν την παράδοση.

5. Εικονογραφικές - συμβολικές αναφορές στην τοξοβολία (μεταγενέστερη παράδοση). Σε μεταγενέστερες ζωροαστρικές παραδόσεις και, αργότερα, στην ιρανική τέχνη και γραμματεία υπάρχουν παραστάσεις τόξων και τοξοτών σε σασσανιδικές πλάκες και νομίσματα, όπου συχνά το τόξο λειτουργεί ως σύμβολο βασιλικής ισχύος ή ηρωισμού. Επίσης, σε ζωροαστρικές τελετές όπως ο εορτασμός του Tirgan, ο ήρωας Arash και το «βέλος» έχουν εορταστικό και συμβολικό ρόλο. Αυτή η παράδοση, ενώ δεν είναι αμιγώς ένα «ιερό κείμενο» κατά τον αυστηρό κανόνα της Αβέστα, αποτυπώνει πώς η τοξοβολία και οι τοξότες ενσωματώθηκαν εκ των υστέρων στη θρησκευτική και λαϊκή μνήμη του ζωροαστρισμού.

Εν προκειμένω, ως τελικό συμπέρασμα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι η ιδέα της τοξοβολίας και του τοξότη ως ηρωικής ή συμβολικής μορφής υπάρχει στη ζωροαστρική παράδοση, αλλά δεν αποτελεί ξεχωριστό λειτουργικό ή διδασκαλικό θέμα στις επιζώσες ιερές γραφές όπως οι Yashts ή οι Gathas. Η πιο σημαντική ένδειξη προέρχεται από τις παραπομπές στον Arash τον Τοξότη, έναν μυθικό ήρωα με υπεράνθρωπες ιδιότητες που εμφανίζεται στη Ζωροαστρική παράδοση. Όντως, μέσα στη ζωροαστρική ιερή και παραϊερή αρχαία περσική γραμματεία. υπάρχουν σαφείς και τεκμηριωμένες αναφορές σε τοξότες (Erəxša / Arash), σε τόξα και βέλη και στη θεολογική "διάσταση" της τοξοβολία. Εδώ, το τόξο δεν είναι απλώς όπλο, αλλά είναι φορέας κοσμικής τάξεως (Aša), ο τοξότης δεν μάχεται χαοτικά, αλλά ενεργεί με ακρίβεια, μέτρο και, κυρίως, θεϊκή έγκριση, ενώ το βέλος λειτουργεί ως φορέας θελήματος των θεών και όχι ως απλό βλήμα.

Σύγκριση ζωροαστρικών κειμένων έναντι του Ηροδότου και του Ξενοφώντος για την Περσική τοξοβολία.

Τι θα μπορούσαμε όμως να σημειώσουμε συγκριτικώς με τις τις ζωροαστρικές ιερές αλλά και τις παραϊερές αναφορές και με εκείνες του Ηροδότου και του Ξενοφώντος, για την Περσική τοξοβολία; Κατά πόσον θα μπορούσαν να διαπιστωθούν συγκλίσεις και αποκλείσεις βοηθώντας μας να αποσαφηνίσουμε πτυχές της υπό εξέταση Περσικής τοξοβολίας; Εν συνεχεία ακολουθεί μια συστηματική, πηγή-προς-πηγή, σύγκριση των ζωροαστρικών ιερών-παραϊερών αναφορών με τις κλασικές ελληνικές μαρτυρίες του Ηροδότου και του Ξενοφώντα, αποκλειστικώς ως προς την Περσική τοξοβολία, τα τόξα και τους τοξότες. Το επίπεδο συγκρίσεως θα είναι μυθολογικό, θεολογικό και εθνογραφικό.

Κατά την Ζωροαστρική παράδοση (Avesta – Bundahišn): Ο τοξότης (Erəxša / Arash) είναι μοναδικός ήρωας και φορέας κοσμικής τάξεως, ενεργεί, δε, με θεϊκή έγκριση ενώ το βέλος διαθέτει υπερφυσικήν εμβέλεια καθορίζοντας ακόμη και σύνορα λειτουργεί, τέλος, ως θεϊκό εργαλείο.

Έναντι του Ηροδότου

Κατά τον Ηρόδοτο (Ἱστορίαι, Βιβλία I, VII) το ενδιαφέρον παρακάμπτει την μυθολογία και την θεολογία αλλά επικεντρώνεται σε έθιμα και στην πολεμική πρακτική. VII.61–62 (Πέρσες πεζοί): «ἔχοντες τόξα καλάμινα καὶ φαρέτρας…» («Έφεραν τόξα από καλάμι και φαρέτρες…»). II.64 (Μήδοι – συγγενείς των Περσών): «ὁπλισμὸν ὁμοῖον Πέρσῃσι, τόξα καὶ βέλη» («με οπλισμόν όμοιον των Περσών, τόξα και βέλη…»). Εν συνάψει, ο Ηρόδοτος επιβεβαιώνει μαζική χρήση τόξου, υπογραμμίζει τυποποιημένο εξοπλισμό και δεν αποδίδει ιερή "διάσταση". Για τον Ηρόδοτο η Περσική τοξοβολία είναι ένα εθνικό χαρακτηριστικό και όχι ένα θεολογικό σύμβολο, περιγράφει δε το αποτέλεσμα μιας ιδεολογίας και όχι την πηγή από την οποίαν εκπορεύεται. Στον Ηρόδοτο η φυσικότητα της Περσικής τοξοβολίας συνάδει με την ιερή και ηρωική "έδραση" του τοξότη στη ζωροαστρική παράδοση.

Έναντι του Ξενοφώντος

Ο Ξενοφών είναι πολύ σημαντικότερος για τη σύγκριση, διότι έζησε εντός περσικού στρατιωτικού συστήματος και, ως εκ τούτου μπορεί να περιγράψει εκπαίδευση, πειθαρχία και ήθος. Κύρου Παιδεία (I.2): «τοὺς παῖδας… μανθάνειν ἱππεύειν καὶ τοξεύειν καὶ ἀληθεύειν» («τα παιδιά διδάσκονται ιππασία, τοξοβολία και αλήθεια.») κι εδώ παρατηρούμε την ακόλουθην εντυπωσιακή σύγκλιση με τον ζωροαστρισμό.

Ο Ξενοφών χωρίς να το γνωρίζει, αποτυπώνει την πρακτική έκφανση της Aša. Εν συνεχεία οι Πέρσες τοξότες θεωρούνται ως τακτικόν όπλο και παρατηρούμε στην Ανάβαση (III.3, IV.4): «οἱ Πέρσαι τοξόται μακρόθεν ἐβάλλοντο…» («Οι Πέρσες τοξότες έβαλλαν από μακριά…»). Εδώ παρατηρούμε ότι στην ζωροαστρική θεολογία το "μακρόθεν βάλλειν" (καθαρότητα, αποφυγή μιάνσεως εκ της εγγύτητος και ενδεχομένου επαφής με το κακό) επιβεβαιώνεται από τον Ξενοφώντα.

Εν κατακλείδι και ο τελικός συνοπτικός συγκριτικός πίνακας

και εν συμπεράσματι, η ζωροαστρική παράδοση αναφέρεται στο "γιατί" της Περσικής τοξοβολίας, ο Ηρόδοτος καταγράφει το “τι” βλέπει στο πεδίο και ο Ξενοφών αποκαλύπτει το “πώς” εκπαιδεύεται και λειτουργεί ο Πέρσης τοξότης. Ομού, δε, διαμορφώνουν ένα πλήρες, συνεκτικό τρίπτυχο: Θεολογία, Παιδεία και Πολεμική πράξη.

Το Περσικό τόξο

Αυτός ο τύπος τόξου ανήκει στην ευρύτερη οικογένεια των ευρασιατικών σύνθετων τόξων, αλλά παρουσιάζει διακριτά περσικά χαρακτηριστικά. Δεν είναι ένα ενιαίο αντικείμενο αλλά ένας συγκεκριμένος τύπος σύνθετου αντίκυρτου τόξου, που χρησιμοποιήθηκε από τους περσικούς λαούς και από την Αχαιμενιδική περίοδο (6ος αι. π.χ.χ.) έως και τη Σασσανιδική (7ος αι. μ.χ.χ.), με εξελικτικές παραλλαγές. Η περσική τεχνολογία του τόξου υπήρξε ιδιαίτερα εξελιγμένη. Το λεγόμενο «σύνθετο τόξο» (composite bow), κατασκευασμένο από ξύλο, κέρατο και νεύρα, προσέφερε εξαιρετική ελαστικότητα και δύναμη. Εξαιτίας του μικρού μήκους του, ήταν ιδανικό για χρήση από Εφιπποτοξότες, γεγονός που καθόρισε τον περσικό τρόπο πολέμου. Οι Πέρσες ανέπτυξαν τεχνική τοξεύσεως σε καλπασμό, με ελαφρά κλίση του σώματος προς τα πίσω, ενώ η απελευθέρωση του βέλους γινόταν με τον αντίχειρα, πρακτική που επηρέασε αργότερα τις τουρκικές και μογγολικές σχολές. Η περσική τεχνική χρησιμοποίησε σύνθετο τόξο, κατασκευασμένο από ξύλο, κέρατο και νεύρα, με μεγάλη ελαστικότητα και δύναμη. Τα τόξα αυτά ήσαν μικρότερα από τα ελληνικά και απετέλεσαν το πρότυπο των μεταγενέστερων ασιατικών τόξων. Τα βασικά χαρακτηριστικά του Περσικού τόξου είναι η σύνθετη κατασκευή (ξύλο – κέρατο – τένοντας), η έντονη αντικυρτότητά του, το σχετικώς μικρό μήκος του και το, συγκριτικώς, υψηλό βεληνεκές του. Το Περσικό τόξο κατασκευάζονταν από σκληρό όσο και ελαστικό ξύλο με πυρήνα από σφένδαμο ή μουριά ο οποίος αποτελούσε τον "σκελετό" (κυρίως σώμα). Στην εσωτερική του πλευρά τοποθετούνταν κέρατο κατσίκας ή αντιλόπης και αυτό το υλικό παρείχε αντοχή στην συμπίεση. Στην εξωτερική πλευρά επικολλούνταν σε πολλαπλά στρώματα ζωικός τένοντας (συχνά βοοειδών) ο οποίος λειτουργούσε ως "ελατήριο". Ως κόλλες και επικάλυψη χρησιμοποιήθηκαν οργανικές κόλλες (ψαριού ή ζωικές) και το τόξο, συχνά, επενδυόταν με δέρμα ή βάφονταν. Είχε μήκος περίπου 90–120 εκτμ. και ήταν ιδανικό για πεζούς αλλά και έφιππους τοξότες. Τα άκρα (siyah) του ήσαν δυνατά και ανασηκωμένα για τον πολλαπλασιασμό της ταχύτητος του βέλους, με εμβέλεια μάχης 150-250 μέτρων και μέγιστην εμβέλεια περίπου 450 μέτρων, έχοντας αποδειχθεί αποτελεσματικό και στην διάτρηση ελαφρών πανοπλιών. Η έλξη της χορδής γίνονταν με αντίχειρα (thumb draw) και με την χρήση δακτυλιδιού (zihgir).

Συνοπτικός πίνακας

Στοιχείο	Περιγραφή
Τύπος	Σύνθετο αντίκυρτο
Μήκος	90–120 εκ.
Υλικά	Ξύλο – κέρατο – τένοντας
Τεχνική	Thumb draw
Χρήση	Πεζοί & ιππείς
Ρόλος	Στρατιωτικός & ιδεολογικός

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Avesta, Tīr Yašt

Bundahišn

Ηροδότου "Ιστορίαι"

Ξενοφώντος "Κύρου Ανάβασις"

Adam Karpowicz, Ottoman Turkish Bows (2010)

Peter Ellis, The Ancient Bow (1995)

Mike Loades, War Bows (2019)

Iranica Online, λήμμα Archery

Timothy Dawson, Kinematics of Composite Bows, Journal of Archery History

Manouchehr Moshtagh Khorasani, Arms and Armor from Iran (2006)

Root, The King and Kingship in Achaemenid Art

Resale-ye Kamandari (χειρόγραφο, τεχνικό εγχειρίδιο)

Nieminen, Timo A. “The Asian War Bow.”

Moshtagh Khorasani, Manouchehr. Arms and Armor from Iran. (2006)

Dawson, Timothy. “Kinematics of Composite Bows.” Journal of Archery History.

Ι. Η τοξοβολία των Ινδιάνων της Αμερικής.

Για τον αυτόχθονα αμερικανικό λαό των Ινδιάνων η τοξοβολία ήταν όχι μόνον μια οπλική τεχνολογία ή τεχνολογία εργαλείου, αλλά και ένας κεντρικός παράγοντας επιβιώσεως, πολιτισμικής ταυτότητος και στρατιωτικής πρακτικής. Το τόξο και το βέλος χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς για κυνήγι μεγάλων θηραμάτων (π.χ. βίσωνες των πεδιάδων) και για πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ φυλών και σε αλληλεπιδράσεις με Ευρωπαίους αποίκους. Το τόξο και το βέλος εισήχθησαν στις πλειονότητες των αυτοχθόνων αμερικανικών κοινωνιών αρκετούς αιώνες πριν την ευρωπαϊκή επαφή. Η αρχαιολογική και ιστορική έρευνα δείχνει ότι ήταν διαδεδομένο εργαλείο στη Βόρεια Αμερική πριν από το 250 μ.χ.χ., ειδικά στις πεδιάδες όπου το αποτελεσματικό κυνήγι με τόξου ήταν κρίσιμος παράγοντας για την επιβίωση. Αν και το οργανικό υλικό (ξύλο, φυτικές ίνες) του τόξου δύσκολα διατηρείται, χιλιάδες βέλη και άκρες από οστό/πυρίτιο έχουν βρεθεί σε αρχαιολογικά στρώματα, δείχνοντας μακρά χρήση. Τα βασικά χαρακτηριστικά των εντόπιων αμερικανικών τόξων των αυτοχθόνων περιλάμβαναν το ξύλο ως βάση με τα συνηθέστερα είδη ξύλου το hickory, ash, osage orange (γνωστό ως bois d’arc), yew και black locust, τα οποία προσέφεραν αντοχή και ευελιξία. Στα τόξα αυτά εντοπίζεται και χρήση τενόντων (sinew) με προσθήκες στρώσεων στην ράχη του τόξου που ηύξανε την ανθεκτικότητα και την αποδοτικότητα (ταχύτητα και δύναμη, bow speed and power). Ορισμένα τόξα ήσαν σχεδιασμένα ως reflex και gull-wing ώστε να αποδίδουν μεγαλύτερη ενέργεια σε μικρότερο μήκος κάτι ιδανικό για έφιππη χρήση. Σε ορισμένες περιοχές (π.χ. Αρκτική / Ινουίτ) εντοπίζουμε σύνθετα τόξα με συνδυασμό υλικών όπως κέρατο και baleen, λόγω ελλείψεως κατάλληλων ξύλων. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα ινδιάνικης τοξοποιίας είναι το τόξο Yankton των Sioux: ~45,25 ιντσών μήκος και με επίστρωση τενόντων. Παραλλήλως, τα βέλη εξελίχθηκαν αναλόγως της χρήσεώς τους με αιχμές από πυρίτιο, οστό αλλά και μέταλλο που αποκτήθηκαν από το εμπόριο κατόπιν της επαφής των Ινδιάνων με τους Ευρωπαίους. Για την έφιππη χρήση, προτιμήθηκαν μικρότερα κι ελαφρύτερα βέλη ενώ βαρύτερα επελέγοντο για χρήση παραδοσιακού κυνηγιού. Βεβαίως, εφαρμόζονταν και ουραίο πτέρωμα για σταθερότητα κι ευθυβολία από φυσικά φτερά, στερεωμένα με την βοήθεια κόλλας τενόντων.

Οι φυλές των πεδιάδων (π.χ. Lakota, Comanche) ανέπτυξαν βραχέα και ισχυρά τόξα για έφιππη χρήση, αποτελεσματικά στη θήρα μεγάλων θηραμάτων. Οι φυλές των δασικών περιοχών (π.χ. Cherokee, Iroquois) χρησιμοποίησαν μακρύτερα και σταθερά τόξα για κυνήγι και μάχη υπό διαφορετικές γεωγραφικές ανάγκες. Σε Αρκτικά / Βόρεια κλίματα οι Inuit και άλλες βόρειες ομάδες κατασκεύαζαν σύνθετα (composite) τόξα με κεράτινες ενισχύσεις και baleen, λόγω περιορισμών του ξύλου.

Παρά την ευρεία εισαγωγή πυροβόλων όπλων μετά την ευρωπαϊκή επαφή, το τόξο παρέμεινε χρήσιμο λόγω λογιστικών πλεονεκτημάτων (δεν απαιτούσε πυρίτιδα ή σφαίρες), η αθόρυβη βολή το καθιστούσε ιδανικό για επιχειρήσεις ενέδρας κι έτσι, σε ορισμένες συγκρούσεις, ακόμη και τον 19ο αιώνα, τα βέλη συνέχισαν να έχουν σημαντικό ρόλο εναντίον εχθρικών σχηματισμών. Εξ άλλου, η τοξοβολία των Ινδιάνων δεν ήταν μόνο εργαλείο επιβιώσεως (θήρας και πολέμου) αλλά και πολιτισμική πρακτική έχοντας συνδεθεί με τελετουργίες, μυθολογία και δεξιότητες πέραν της μάχης, ενώ στις σύγχρονες ινδιάνικες κοινότητες, η παραδοσιακή τοξοβολία διατηρείται σε πολιτιστικές εκδηλώσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα (π.χ. Cherokee cornstalk archery).

Η τοξοβολία των Ινδιάνων στο δίτομο έργο του

George Catlin:

"ILLUSTRATIONS OF THE MANNERS, CUSTOMS, AND CONDITION OF THE NORTH AMERICAN INDIANS"

(1848)

Aναφορικώς με την τοξοβολία των αυτοχθόνων Ινδιάνων της Αμερικής, η παραπάνω έκδοση του 19ου αιώνος η οποία περιέχεται και στην Βιβλιοθήκη των "Ελλήνων Κενταύρων" κρίνεται ως καθοριστική και την συνιστούμε για βαθύτερη μελέτη του αντικειμένου. Είναι ένα από τα πρώτα εκτενή έργα που συνδυάζουν πολυάριθμες εικονογραφήσεις με ανθρωπολογική αφήγηση για τους λαούς των πεδιάδων και του δυτικού ημισφαιρίου πριν από την εκτεταμένη αμερικανική διείσδυση και αποτελεί πρωτογενές ιστορικό τεκμήριο για συμπεριφορές, τελετές, ρουχισμό, τεχνολογία όπλων και κυνηγιού σε διαφορετικές φυλές Ινδιάνων κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνος. Το έργο αυτό είναι μια δίτομη ανθρωπολογική και ταξιδιωτική αφήγηση βασισμένη στις εμπειρίες και παρατηρήσεις του Αμερικανού ζωγράφου και περιηγητή George Catlin (1796–1872) κατά τις εκτενείς περιηγήσεις του ανάμεσα σε αυτόχθονες λαούς της Βόρειας Αμερικής κατά την δεκαετία του 1830. Η έκδοση περιέχει συνολικώς 360 έγχρωμες χαλκογραφίες-εικόνες από πρωτότυπους πίνακες του Catlin. Το έργο "απαθανατίζει" πολιτιστικά, κοινωνικά και εθνογραφικά στοιχεία των λαών της Βόρειας Αμερικής πριν υποστούν δραστικές αλλαγές λόγω επαφής με ευρωπαϊκούς πληθυσμούς και πολιτισμούς. Το έργο χωρίζεται σε επιστολές-κεφάλαια που είναι χρονολογικές και γεωγραφικές καταγραφές των εμπειριών του Catlin ο οποίος συλλέγει παρατηρήσεις για λαούς, γλώσσες, έθιμα, τελετουργίες, καθημερινή ζωή, κυνήγι, πόλεμο και πολλές άλλες πλευρές του πολιτισμού των Ινδιάνων. Ο συγγραφέας καταθέτει στην εισαγωγή (1) του πρώτου τόμου τους λόγους του ταξιδιού του και την επίδραση που του άσκησε η πρώτη συνάντησή του με τους Ινδιάνους στη Φιλαδέλφεια ενώ, στα κεφάλαια-επιστολές που ακολουθούν καταγράφει: (2-9) τις περιοχές του Ποταμού Yellow Stone με περιγραφές τοπίου, φυσικής ιστορίας, αρχικών επαφών με φυλές όπως οι Blackfeet και πρώτες σκηνές κυνηγιού και τρόπου ζωής. (10-22) περιγράφει την κοινότητα Μαντάν (Mandan), συμπεριλαμβανομένων εσωτερικών δομών, τελετών, καθημερινότητας, ενδυμασιών, όπλων και κοινωνικών τελετουργιών. (23-31) περιγράφει τα χωριά Minataree και τα σημεία επαφής με τους Σιού κοντά στον ποταμό Teton, όπου αναφέρονται εκδηλώσεις, χοροί, χόμπι και διαδικασίες κυνηγιού. Στον δεύτερο τόμο συνεχίζει με επιστολές και σημειώσεις καλύπτοντας περισσότερες φυλές Ινδιάνων και περιφερειακά ήθη και έθιμα συμπεριλαμβάνοντας μάχες, παραδόσεις πολεμικών τεχνών των Ινδιάνων και πρακτικές πολέμου, τελετουργίες και αλληλεπιδράσεις φυλών με επισημάνσεις κοινωνικής οργανώσεως και πνευματικών πρακτικών. Ο δεύτερος τόμος περιέχει μεγαλύτερη ποικιλία οπτικών πηγών και λεπτομερέστερες εικόνες από λατρευτικές πράξεις, κυνηγητικές τεχνικές και κινητικές δραστηριότητες.

Βεβαίως, το έργο του George Catlin περιέχει σημαντικές, τόσο αισθητικώς όσο και εθνογραφικώς, ακριβείς απεικονίσεις όπλων και αναφορές για το ρόλο της τοξοβολίας στον τρόπο ζωής των φυλών που επισκέφθηκε. Συγκεκριμένα: Ο Catlin περιλαμβάνει πολλές εικόνες όπλων όπως τόξα, βέλη, ακόντια και θώρακες, που απεικονίζονται σε πλαίσια κυνηγιού και μάχης· οι άτλαντες με εικόνες δείχνουν λεπτομερείς διακοσμήσεις και τεχνικές κατασκευής. Τα όπλα παρουσιάζονται συχνά ως μέρος συνολικών σκηνών — πόλεμοι, επίδειξη ανδρείας, κυνηγετικές επιδείξεις και καθημερινή ζωή. Πέραν της εικονογραφήσεως, το κείμενο κρίνεται ως ιδιαιτέρως αξιόλογο. Αν και η δομή είναι επιστολική και όχι εγκυκλοπαιδική, υπάρχουν περιγραφές σκηνών κυνηγιού και φράσεις που αναφέρονται άμεσα στη χρήση του τόξου κατά τη διάρκεια κυνηγιού βούβαλων και άλλων θηραμάτων. Σε κεφάλαια που περιγράφουν πρακτικές κυνηγιού Plains η αφήγηση του Catlin δίνει έμφαση στον τρόπο που τόξα και βέλη αποτελούσαν καθολικό εξοπλισμό για κυνηγούς και πολεμιστές. Οι σκηνές που απεικονίζουν επίδειξη δεξιοτήτων με τόξο είναι σημαντικές για την κατανόηση του κοινωνικού ρόλου των τόξων ως σύμβολα ικανότητος και ανδρείας. Σε αντιπαραβολή με άλλες πηγές, η δουλειά του Catlin θεωρείται από πολλούς μελετητές πρώιμη έγκυρη καταγραφή της τοξοβολίας των Ινδιάνων σε συνδυασμό με εθνογραφικό κείμενο, πριν ευρεία αντικατάσταση με πυροβόλα.

Εν συνεχεία παρατίθεται εξειδικευμένη ανάπτυξη με θεματική εστίαση αποκλειστικώς στην τοξοβολία των Ινδιάνων, βασισμένη απευθείας στο κείμενο και στις εικονογραφικές πλάκες του George Catlin, με αποσπάσματα και ερμηνευτικό σχολιασμό.

1. Το τόξο ως κύριο όπλο των Ινδιάνων των Πεδιάδων.

Ο G. Catlin επανέρχεται συστηματικώς στο τόξο ως κύριο όπλο, ιδιαιτέρως στους λαούς των Μεγάλων Πεδιάδων (Mandan, Sioux, Blackfeet, Assiniboine κ.ά.).

Τόμος I, Letter XXII (περιοχή Mandan): “The bow and quiver are never absent from the Indian; they are his constant companions in war, in the chase, and even in his idle wanderings.” ("Το τόξο και η φαρέτρα δεν απουσιάζουν ποτέ από τον Ινδιάνο· είναι οι μόνιμοι σύντροφοί του στον πόλεμο, στο κυνήγι και ακόμη και στις άσκοπες περιπλανήσεις του.")

Σχόλιο: Ο G. Catlin δεν παρουσιάζει το τόξο ως απλό εργαλείο, αλλά ως προέκταση της ταυτότητας του άνδρα, στοιχείο που επιβεβαιώνεται και από τη συχνή απεικόνιση τόξων ακόμη και σε τελετουργικά πορτρέτα.

2. Έφιππη τοξοβολία και κυνήγι βισώνων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η περιγραφή της έφιππης τοξοβολίας, όπου το τόξο υπερέχει του πυροβόλου όπλου.

Τόμος I, Letter XXXI (Sioux – κυνήγι βούβαλου): "In the buffalo chase, the bow is far preferable to the gun; it speaks not, and its deadly shafts may be sent again and again without alarm.” ("Στο κυνήγι του βούβαλου, το τόξο είναι κατά πολύ προτιμότερο από το όπλο· δεν κάνει θόρυβο και τα θανατηφόρα βέλη του μπορούν να εκτοξευθούν ξανά και ξανά χωρίς να σημάνουν συναγερμό.")

Σχόλιο: Η παρατήρηση αυτή είναι κρίσιμη, διότι καταρρίπτει τον μύθο της άμεσης τεχνολογικής υπεροχής των πυροβόλων. Ο G. Catlin καταγράφει λειτουργική ανωτερότητα του τόξου σε συγκεκριμένο περιβάλλον και τακτική.

3. Τεχνική ακρίβεια και αποτελεσματικότητα.

Ο G. Catlin εντυπωσιάζεται επανειλημμένα από την ακρίβεια και τη διατρητική ισχύ των βελών.

Τόμος II, Letter XLV: “I have seen the arrow sent through the ribs of the buffalo, and buried deep in the ground beyond.” ("Έχω δει το βέλος να διαπερνά τα πλευρά του βούβαλου και να καρφώνεται βαθιά στο έδαφος πέρα από αυτόν.")

Σχόλιο: Η μαρτυρία αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική για βαλλιστικές μελέτες ιστορικών τόξων, καθώς υποδηλώνει ισχυρά βραχέα τόξα (short reflex bows) με βαριά βέλη, απολύτως συμβατά με όσα γνωρίζουμε από αρχαιολογία και εθνογραφία.

4. Το τόξο ως σύμβολο ανδρείας και κοινωνικής θέσεως.

Το τόξο δεν είναι απλώς όπλο, αλλά δείκτης κοινωνικής ωριμότητος και πολεμικής αξίας.

Τόμος II, Letter L: “The young man is not esteemed a warrior until he has proven his skill with the bow in the chase or in battle.” ("Ο νέος άνδρας δεν θεωρείται πολεμιστής αν δεν έχει αποδείξει την ικανότητά του με το τόξο στο κυνήγι ή στη μάχη.")

Σχόλιο: Η φράση αυτή καθιστά σαφές ότι η τοξοβολία για τους Ινδιάνους λειτουργεί ως τελετουργικό πέρασμα (rite of passage), στοιχείο κρίσιμο για ανθρωπολογική προσέγγιση.

5. Εικονογραφικοί πίνακες σχετικοί με τοξοβολία

Στην έκδοση του Λονδίνου περιλαμβάνονται πολυάριθμοι πίνακες όπου οι πολεμιστές φέρουν τόξο και φαρέτρα ακόμη και σε στάση ηρεμίας, απεικονίζονται σκηνές κυνηγιού βισώνων με τόξο, ενώ το τόξο εμφανίζεται σε χορούς, τελετές και πολεμικές πομπές

Ενδεικτικοί πίνακες: Buffalo Hunt, under the White Wolf Skin, Sioux Warrior on Horseback, Mandan Hunting Scene. Οι εικόνες αυτές αποτελούν πρωτογενές οπτικό τεκμήριο για το μήκος των τόξων, την θέση της φαρέτρας και την στάση του σώματος στην έφιππη τοξοβολία.

Ως γενικήν ακαδημαϊκήν αξιολόγηση αυτού του έργου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, παρά τις αναπόφευκτες προκαταλήψεις της εποχής του, ο G. Catlin καταγράφει την τοξοβολία των Ινδιάνων πριν την πλήρη αντικατάσταση του τόξου από τα πυροβόλα, συνδυάζει εγκυρότητα κειμένου και λόγου και επιβεβαιώνεται από μεταγενέστερες εθνογραφικές και αρχαιολογικές μελέτες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Laubin, Reginald & Gladys Laubin American Indian Archery
Μια κλασική μελέτη πάνω στην τοξοβολία των αυτόχθονων Αμερικανών με ιστορική, τεχνική και πολιτισμική ανάλυση, μέρος της σειράς Civilization of the American Indian. Περιλαμβάνει αναφορές σε τύπους τόξων, κατασκευή, χρήση και κοινωνικό/πολιτισμικό πλαίσιο.

Pope, Saxton T. A Study of Bows and Arrows (Legacy Edition)
Παρά την χρονολογία και τον τεχνικό χαρακτήρα του, πρόκειται για μια σημαντική έρευνα για την κατασκευή και λειτουργία παραδοσιακών τόξων και βελών, η οποία αντλεί και εμπειρία από τον Ιshi/Yana. Η έκδοση περιλαμβάνει περιγραφές υλικών και κατασκευής.

Spotted Eagle, Douglas Making Indian Bows and Arrows, the Old Way
Στοχευμένη πρακτική/ιστορική μελέτη για την κατασκευή τόξων και βελών με παραδοσιακές μεθόδους των ιθαγενών λαών (ύλη, τεχνικές, εξοπλισμός, quivers).

Hamm, Jim & Steve Allely Encyclopedia of Native American Bows, Arrows & Quivers
Εικονογραφημένη εγκυκλοπαίδεια με διαστάσεις, σχέδια και τεχνικά χαρακτηριστικά τόξων και βελών από πολλές φυλές Ινδιάνων. Ιδανική για συγκριτική τεχνολογική μελέτη.

Hamm, Jim Bows and Arrows of the Native Americans
Λεπτομερές εγχειρίδιο με έμφαση τόσο σε τεχνική κατασκευής όσο και σε πολιτισμικές πτυχές του παραδοσιακού εξοπλισμού. (Συνιστάται από ειδικούς και κοινότητες τοξοβολίας ως βασική αναφορά).

Lewis, Jon E. – The Mammoth Book of Native Americans

Εκτενής ανθρωπολογική και ιστορική επισκόπηση που καλύπτει πολλούς τομείς του πολιτισμού των Ινδιάνων της Αμερικής. Χρήσιμη για κατανόηση του πλαισίου που εντάσσεται η τοξοβολία.

Murdoch, David H. – North American Indian

Συνολική παρουσίαση των λαών της Βόρειας Αμερικής, χρήσιμη για γενικό υπόβαθρο (περιλαμβάνει και όπλα/κυνήγι στο ευρύτερο περιβάλλον).

“Bow and Arrow Technology in North America” – Journal of Archaeological Method and Theory (2025/2026)

Πρόσφατη ανοιχτής προσβάσεως έρευνα που αναλύει την υιοθέτηση, την εξάπλωση και τους παράγοντες που επηρέασαν την τεχνολογία τόξου στη Βόρεια Αμερική.

Nassaney & Pyle – “The Adoption of the Bow and Arrow in Eastern North America…” – American Antiquity

Αρχαιολογική μελέτη που εξετάζει πώς και πότε το τόξο και το βέλος έγιναν κυρίαρχη τεχνολογία στις Ανατολικές Η.Π.Α., με βάση ευρήματα από κεντρικό Arkansas.

ΙΑ. Η τοξοβολία στην Κορέα 

1. Εισαγωγή: Το τόξο ως εξελικτική και πολιτισμική αξία

     Η τοξοβολία στην Κορέα αποτελεί μία από τις αρχαιότερες και συνεχείς στρατιωτικές και πολιτισμικές παραδόσεις στην ιστορία της Άπω Ανατολής. Εμφανίζεται σε προϊστορικούς χρόνους ως πρακτική επιβιώσεως, μετασχηματίζεται σε στρατιωτικό εργαλείο και στο τέλος αποκτά κοινωνική, πνευματική και τελετουργική σημασία. 

2. Προϊστορική και αρχαία περίοδος

2.1 Οι πρώτες εμφανίσεις

     Η κορεατική Τοξοβολία (Gungdo) ή (Gukgung) είναι από τις αρχαιότερες της Ανατολικής Ασίας, με ρίζες στη δυναστεία Κογκουριό (1ος αι. π.χ.χ.–7ος αι. μ.χ.χ.). Τα πρώτα τεκμήρια χρήσεως τόξου στην Κορέα ανάγονται σε προϊστορικές κοινωνίες, όμως οι πρώτες σαφείς εικονογραφικές αποδείξεις προέρχονται από τον Βασίλειο της Goguryeo (37 π.χ.χ.–668 μ.χ.χ.). Στα τοιχογραφημένα μνημεία του τάφου Muyongchong, απεικονίζονται τοξότες και σκηνές κυνηγιού και πολέμου, γεγονός που μαρτυρεί τόσο την τεχνική αρτιότητα όσο και την κοινωνική σημασία της τοξοβολίας σε αυτό το βασίλειο.

2.2 Οι Hwarang και η στρατιωτική εκπαίδευση

     Προς τα μέσα του 6ου αιώνα, ο θεσμός των Hwarang («Νεαροί Ιππότες» του βασιλείου Silla) εμπεριείχε τοξοβολία ως πυρήνα στρατιωτικής αλλά και πνευματικής εκπαιδεύσεως, συνδέοντας τη φυσική δεξιότητα με τις αξίες της αφοσιώσεως, ιπποσύνης και πολιτισμικής ασκήσεως. 

2.3 Πηγές της περιόδου

     Οι 12ος–13ος αιώνας ιστορικές συλλογές Samguk Sagi (1145) και Samguk Yusa (1280) καταγράφουν ιστορικά γεγονότα, θρύλους και ηγεμονικές παραδόσεις της αρχαίας Κορέας και περιέχουν έμμεσες αναφορές στην πολεμική χρήση του τόξου (π.χ., μύθος του Jumong, ιδρυτή του Goguryeo, του οποίου το όνομα σημαίνει «μεγάλος τοξότης»). Κατά την περίοδο της ιαπωνικής κατοχής (1910–1945), η Τοξοβολία αποτέλεσε μέσον διατηρήσεως της εθνικής ταυτότητος. Οι δάσκαλοι του Gukgung συνέχισαν μυστικά την παράδοση ως πράξη αντιστάσεως. Σήμερα, η Τοξοβολία θεωρείται εθνική πολιτιστική κληρονομιά της Νότιας Κορέας και διδάσκεται ως τέχνη ηθικής πειθαρχίας και συγκεντρώσεως.

3. Η διαμόρφωση του παραδοσιακού τόξου: Gakgung

3.1 Τεχνολογία και δομή

     Το gakgung (각궁) είναι το κλασικό κορεατικό παραδοσιακό τόξο: ένα σύνθετο τόξο από κέρατο βουβάλου, ίνες και ξύλο με έντονη καμπυλότητα, που επιτρέπει υψηλή ισχύ και μεγάλο βεληνεκές, ιδανικό για χρήση τόσο πεζή όσο και έφιππη. Χρησιμοποιεί τεχνική έλξεως με τον αντίχειρα και ειδικό δακτύλιο αντίχειρος (gakji). 

3.2 Υλικά και κατασκευή

     Οι κατασκευαστές χρησιμοποιούσαν μπαμπού, ξύλο μουριάς, κέρας, συνδέσεις με φυσικές κόλλες (π.χ. από κύστη ψαριού) για να πετύχουν την επιθυμητή ελαστικότητα και αντοχή. 

4. Τοξοβολία στη δεκαετία του μεσαίωνα και την πρώιμη μοντέρνα εποχή

4.1 Ρόλος στη στρατιωτική τακτική

     Κατά την περίοδο των Τριών Βασιλείων, καθώς και αργότερα τον 16ο αιώνα, οι Κορεάτες τοξότες ήσαν καθοριστικοί στις συγκρούσεις, συμπεριλαμβανομένων των ιαπωνικών εισβολών του 1592–1598 (Πόλεμοι Imjin). Συχνά χρησιμοποιούσαν τόσο παραδοσιακά βέλη όσο και pyeonjeon (μικρές βελόνες με αυξημένο βεληνεκές όταν εκτοξεύονται από βάση σωλήνος), συνοψίζοντας τεχνολογικές και τακτικές καινοτομίες εποχής. 

4.2 Πνευματική και τελετουργική διάσταση στην Joseon

     Στην εποχή Joseon (1392–1910) η τοξοβολία ενσωματώθηκε βαθιά στις αξίες του νεο-Κομφουκιανισμού. Εκτός από στρατιωτική δεξιότητα, θεωρήθηκε μέσο ηθικής καλλιεργείας, πολιτικής ενδυναμώσεως και κοινωνικής ασκήσεως για αξιωματούχους, ακόμη και ως μέρος των γραπτών και πρακτικών εξετάσεων για δημόσια αξιώματα. Υπήρξαν τελετές και επίσημες εκδηλώσεις κρατικών αναγραφών, όπως τελετουργίες που αναφέρονται στο Daesarye Uigwe (1743), με λεπτομέρειες για διαδικασίες και μουσική συνοδεία όταν ο βασιλιάς εκτοξεύει βέλη. 

4.3 Ο ρόλος των τοξοτών του Ανώτερου Κοινωνικού Επιπέδου

     Οι βασιλιάδες Jeongjo και Taejo, μεταξύ άλλων, δοκίμαζαν και επιδείκνυαν δεξιότητες με το τόξο ως σύμβολο αξιοσύνης και πολιτικής δυνάμεως, ενισχύοντας την κοινωνική σημασία της τοξοβολίας πέρα από το επάγγελμα του στρατιώτη. 

5. Από τον 19ο αιώνα έως σήμερα: μετασχηματισμός σε πολιτιστική και αθλητική πρακτική

5.1 Μετάβαση σε αθλητική χρήση

     Καθώς τα πυροβόλα όπλα αντικατέστησαν τις παραδοσιακές πολεμικές τέχνες κατά τον 19ο αιώνα, η τοξοβολία στην Κορέα μεταβλήθηκε σταδιακά από στρατιωτικό εργαλείο σε αθλητικό και πολιτισμικό θεσμό. Τεχνικές τυποποιήθηκαν με στόχο να διατηρηθεί η παράδοση (π.χ., 145 μ. στόχοι σε παραδοσιακές γιορτές και αγώνες). 

5.2 Σύγχρονη εκδοχή και παγκόσμια επιτυχία

     Η σύγχρονη Κορεατική τοξοβολία περιλαμβάνει τόσο gungdo (παραδοσιακή) όσο και αγωνιστική διεθνή μορφή. Η Korea Archery Association κατέχει εξέχουσα θέση στις διεθνείς διοργανώσεις, με επανειλημμένα μετάλλια σε Ολυμπιακούς Αγώνες και Παγκόσμια Πρωταθλήματα, διατηρώντας την ιστορική σχέση του τόξου με κορεατική ταυτότητα και πειθαρχία. 

6. Αρχαίες Πηγές και Ιστοριογραφία

6.1 Ιστορικές συλλογές

• Samguk Sagi (1145): αρχαιότερη επιβιώσασα ιστοριογραφική πηγή που περιέχει συνεκτικές αφηγήσεις της περιόδου των Τριών Βασιλείων. 

• Samguk Yusa (≈1280): συλλογή μυθολογικών, λαογραφικών και ιστορικών αφηγήσεων που συμπληρώνει το ιστορικό πλαίσιο της αρχαίας Κορέας. 

6.2 Παραδοσιακά κείμενα

• Joseon eui Goongdo: εκδοθέν βιβλίο (1920) με τεχνικές και φιλοσοφία της παραδοσιακής τοξοβολίας στην εποχή Joseon. 

7. Συμπεράσματα

     Η Κορεατική τοξοβολία συνδέει πλούσια τεχνολογική, στρατιωτική και πολιτιστική παράδοση που εκτείνεται από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Αν και η άμεση πρόσβαση σε γραπτά αρχαία κορεατικά κείμενα τεκμηριώσεως της τέχνης του τόξου είναι περιορισμένη στο δυτικό αναγνωστικό κοινό, η ιστοριογραφία και οι αρχαιολογικές ενδείξεις δείχνουν μια εξαιρετικά συνεχή και πολυδιάστατη παράδοση τοξοβολίας σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας. 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Duvernay, Thomas A. – Korean Traditional Archery (Handong Global University, 2007). 

2. “Korean Traditional Archery and “Sage (Archery Fraternity)””, International Journal of Sport and Health Science, Vol. 18 (Chanwoo Ohkuma, 2020). 

3. Lee, Chanwoo – Records of the Old Custom of King's Archery (Taiikugaku Kenkyu, 2012). 

4. Shin Myung-ho, Joseon Royal Court Culture (αναφορές σε αρχαιότητες και τελετουργίες).

Τα 9 δόγματα
της Κορεάτικης Τοξοβολίας.

Να ζείς με καλές και σωστές πράξεις

Να είσαι ειλικρινής και ταπεινός

Να είσαι διακριτικός στις πράξεις και αποφασιστικός

Να διατηρείς τους καλούς τρόπους

Να είσαι τίμιος και δίκαιος για να πράττεις έντιμα

Να είσαι ήρεμος όταν τοξεύεις

Να είσαι δυνατός στο σώμα και στο πνεύμα

Να μήν ζηλεύεις ποτέ τον νικητή

Να μην τοξεύεις με κάποιου άλλου το τόξο

Βασικές Αρχές της τοξοβολίας

1.- Να εξετάζεις το περιβάλλοντα χώρο και την διεύθυνση του ανέμου

2.- Άνοιξε τα πόδια σου στο πλάτος των ώμων. Εάν είσαι δεξιόχειρας, ευθυγράμμισε το αριστερό πόδι με την αριστερή κάτω γωνία του στόχου και φέρε το δεξί πόδι διαγώνια του αριστερού σε σχέση με τη κάτω δεξιά γωνία του στόχου. Επιβεβαίωσε ότι το στήθος είναι έξω και η κοιλιά σφιγμένη.

3.-  Ώθησε κρατώντας το τόξο με το χέρι του τόξου και τράβηξε με το χέρι που έλκει φυσικά όπως απλώνεται η ουρά της τίγρης όταν κυνηγά. Το χέρι του τόξου και το χέρι που έλκει,για να αφεθεί το βέλος, πρέπει να συνεργάζονται συντονισμένα όπως όταν στίβουμε τα ρούχα.

4.- Αντικατοπτρίζεται η στάση του σώματος με την κατάσταση του πνεύματος; Aν αστοχήσεις eίναι δικό σου to λάθος! 

Η ΝΕΥΡΩΔΗΣ ΔΥΝΑΜΗ

Η τοξοβολία στην Κορέα είναι πιθανόν τόσο αρχαία όσο και η ίδια η χώρα. Τό τόξο ήταν ένα ζωτικό κομμάτι της υπεράσπισης της χώρας από την αρχαία εποχή μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα. Σήμερα, ωστόσο, η τέχνη της κατασκευής τόξων έχει γίνει πολύ σπάνια.

                                                             Από τον Lee Kyong-eun

     Η Κορέα κατείχε την τοξοβολία, πραγματικά και αδιάλλειπτα, από την προϊστορική εποχή. Χρησιμοποιόταν κατά τη περίοδο των Τριών Βασιλείων, που έληξε το 668 π.χ.Χ. (όταν το Βασίλειο Silla νίκησε τα Βασίλεια Baekje και Goguryeo, συνενώνοντας τη χώρα). Κατά τη περίοδο Choson (1392-1910), η Κορέα υιοθέτησε ένα εξεταστικό σύστημα στρατιωτικής θητείας από την Κίνα το οποίο συμπεριλάμβανε εστίαση στις δεξιότητες της τοξοβολίας και το οποίο συνέβαλε στην ανάπτυξη της Κορεάτικης τοξοβολίας σαν μια πρακτική πολεμική τέχνη.

     Επίσης, η περίοδος Choson προσέδωσε μία ειδική διάσταση στην Κορεάτικη τοξοβολία,  εμφανίζοντάς την ως τρόπο πολιτιστικής καλλιέργειας των Κομφουκιανών Αξιών που αφορούν την  κοινωνική τάξη και ηθική.

     Τα ιδιωτικά πεδία βολών καθιερώθηκαν μετά την ιαπωνική εισβολή του  Ηideyoshi κατά τα τέλη του 16^ου αιώνα, και οι λέσχες τοξοβολίας που δημιουργήθηκαν λειτούργησαν ως μηχανισμός για την διατήρηση των Παραδόσεων της Κορεάτικης πολεμικής και τελετουργικής τοξοβολίας. Μια μικρή πτώση  ενδιαφέροντος για την τοξοβολία προέκυψε κατά τη μετάβαση του Κορεάτικου στρατού στα μοντέρνα πυροβόλα όπλα κατά τις αρχές του 19^ου αιώνα: ωστόσο, δόθηκε νέα κατεύθυνση από τον βασιλιά Kajong στις αρχές του 20^ου αιώνα, σαν ένας τρόπος να υποστηρίξει τις φυσικές δραστηριότητες, διατηρώντας την πολιτιστική έμφαση στην τελετουργία και ευγένεια. Με αυτόν τον τρόπο η τέχνη της κατασκευής τόξων συνέχισε να ανθίζει.

     Τα παραδοσιακά Κορεάτικα τόξα είναι του τύπου σύνθετων τόξων, κατασκευασμένα με πυρήνα μπαμπού, κεράτινη κοιλιά, ενίσχυση στη ράχη με τένοντες (νεύρα)  και ξύλινα αυτιά και χειρολαβή, και είναι αξιοσημείωτα για την εξαιρετική τους ευκαμψία.

     Βαρύτερα τόξα, χρησιμοποιούμενα στο κυνήγι και οπλισμό, συχνά είναι κατασκευασμένα μόνο από ξύλο και τένοντες (νεύρα)  αλλά με το ίδιο ευλύγιστο σχήμα. Τα βέλη είναι τυπικά κατασκευασμένα από μπαμπού με φτερά φασιανού  και σιδερένιες αιχμές: αυτά που χρησιμοποιούνται στη μοντέρνα παραδοσιακή τοξοβολία, συνήθως, φέρουν αιχμές στρογγυλεμένες με μηχανική βούρτσα.

     Δύο είδη τόξων χρησιμοποιούνται στην Κορεάτικη παραδοσιακή τοξοβολία. Το πρώτο, το πιό παραδοσιακό, είναι το κεράτινο τόξο γνωστό σαν «Gahk goong” στα Κορεάτικα. Το δεύτερο είναι η ελασματοποιημένη εκδοχή του κεράτινου τόξου, γνωστό σαν «Gae ryahng goong” στα Κορεάτικα.  Το κεράτινο τόξο είναι κατασκευασμένο από διαφόρων ειδών υλικά.

     Η κοιλιά είναι κατασκευασμένη από κέρατο νεροβούβαλου , ο πυρήνας  από μπαμπού, τα «αυτιά» απο ακακία ή μουριά, η λαβή από οξιά: είναι ενισχυμένη με τένοντα που καλύπτεται από φλοιό σημμύδας και το καθένα από αυτά συγκρατείται με ψαρόκολλα.

     Το ελασματοποιημένο τόξο είναι, επίσης, κατασκευασμένο από διαφορετικά υλικά. Η κοιλιά  είναι κατασκευασμένη από ένα ειδικό υλικό που οι Κορεάτες αποκαλούν «πολτό μαύρου χαρτιού»: εξομοιώνει το κέρατο που υπάρχει στο κεράτινο τόξο και είναι αρκετά ανθεκτικό. Τα εσωτερικά ελάσματα είναι κατασκευασμένα είτε από σφένδαμο είτε από μπαμπού (εξαρτάται από το μοντέλο), άνθρακα και δύο στρώματα γιαλιού. Τα «αυτιά» είναι κατασκευασμένα από ακακία, όπως ακριβώς και στο κεράτινο τόξο και η ράχη είναι καλυμένη με φλοιό σημμύδας όπως ακριβώς και στο κεράτινο τόξο. Αν και τα κέρατα του νεροβούβαλου δεν είναι υλικά που παράγονται στην Κορέα, ο λόγος που το Κορεάτικο τόξο είναι τόσο μοναδικό είναι η ικανότητα του να παράγει μεγάλης έκτασης ένταση εξ’αιτίας της δύναμης του. Η μέση απόσταση που ένα βέλος εξακοντίζεται από αυτό το τόξο φθάνει τα 500 μέτρα και είναι 10 φορές μεγαλύτερη από μουσκέτο. Μπορεί να φθάσει και αποστάσεις 900 μέτρων. Αυτές είναι πολύ μακρύτερες από τις αποστάσεις που μπορούν να φθάσουν τα συμβατικά μοντέρνα τόξα. Επί πλέον και η απόσταση και η ταχύτητα του βέλους μπορούν να ελέγχονται από τη τεχνική του τοξότη.

     Το “gahk goong” είναι τόσο μικρό και ελαφρύ που μπορεί να μεταφέρεται εύκολα και είναι πολύ ανθεκτικό. Για να παραχθεί αυτό το τόξο, διατηρώντας πιστά την παράδοση, πρέπει να ακολουθήσει διαδικακία από 10 σε 20 σταδίων. Στο πρώτο στάδιο, το κέρατο του νεροβούβαλου τοποθετείται σε μία λεπτή ξύλινη πλάκα. Στην ξύλινη πλάκα, τένοντες από αγελάδα διαχωρίζονται σε πολλά μικρά νήματα και κολλούνται με ψαρόκολλα σε στρώματα πάνω στη ξύλινη πλάκα. Αυτοί οι τένοντες είναι πολύ ελαστικοί και έχουν την ικανότητα να αντέχουν σε αρκετή ένταση χωρίς να σπάνε. Κάθε στρώμα, από τους επιστρωμένους τένοντες, πρέπει να έχει στεγνώσει πρίν απλωθεί το επόμενο στρώμα για να μήν χάσει το τόξο το σχήμα του. ‘Ετσι χρειάζεται περίπου ένας χρόνος για να συμπληρωθεί η επίστρωση κάθε τόξου.

     Το ύψος αυτών των τόξων είναι περισσότερο από μέτρο. Για να συμπληρωθεί το τόξο πρέπει να προσαρμοστεί η χορδή. Η χορδή χρειάζεται να αντικαθίσταται συχνά, εξαιτίας της μεγάλης έντασης που εφαρμόζεται στο τόξο κατά τη διάρκεια της χρήσης. Μετά τη χρήση, η χορδή πρέπει να αφαιρείται από το τόξο. Μια λεπτή επίστρωση από ξύλο εφαρμόζεται στο μέσον του τόξου, η οποίο τυλίγεται με μετάξι κεντημένο με χρυσό για να προστατεύει το χέρι του χρήστη και να παρέχει καλύτερη λαβή.

     Αν και η τοξοβολία είναι μια μακράς διάρκειας ενασχόληση στην Κορέα, από την εποχή του κυνηγιού και του πολέμου δεν είναι πλέον μέρος της καθημερινής ζωής των ανθρώπων, τα τόξα εξαφανίζονται γρήγορα.

  Η 23^η άθικτη πνευματική κληρονομιά της πόλης Seoul, ο κύριος Moo-suk Kwon συνεχίζει τη κατασκευή τόξων με τον παραδοσιακό τρόπο, ακολουθώντας τα χνάρια του πατέρα του και του παππού του. Γεννήθηκε σε μιά οικογένεια στη Ye-chon, επαρχία Kyong-buk που είναι πολύ γνωστή για τη παραδοσιακή κατασκευή τόξων. Κατά τη νεαρή του ηλικία ποτέ δεν σκέφθηκε ότι θα συνέχιζε την οικογενειακή κληρονομιά.

«Σκεπτόμουν ότι η κατασκευή τόξων δεν ήταν το αντικείμενο μου. Ταξίδεψα στην Seoul και βρήκα μια συνηθισμένη δουλειά σε μιά εταιρεία. Μια φορά, όταν ταξίδευα προς το σπίτι για διακοπές, ο αδελφός μου ανέφερε ότι η κατασκευή τόξων εξαφανίζεται. Επίσης συνειδητοποίησα ότι είχε αποφασίσει να μην περάσει την παράδοση στα παιδιά του. ‘Ενοιωσα  φοβερά λυπημένος και ένοιωσα υπεύθυνος για να διατηρήσω την τέχνη ζωνταντή. Είμουν πάνω από 40 ετών όταν άρχισα να μελετώ την κατασκευή τόξων» είπε.

  Όσο μάθαινε τις τεχνικές της κατασκευής τόξων, έφθασε στο σημείο να γνωρίζει το ιστορικό πλαίσιο και εθνικό πνεύμα σχετικά με το τόξο. Η γνώση αυτών των τεχνικών τον έκανε να εκτιμήσει και να αγαπήσει την κατασκευή τόξων ακόμη πιό πολύ. Μετά, ταξίδεψε σε όλη τη χώρα, διδάσκοντας τοξοβολία και τις διάφορες τεχνικές της.

     Ο Kwon έκανε  πολλών ειδών έρευνες για την κατασκευή τόξων στο Παραδοσιακό Πολιτισμό. Διδάσκει τοξοβολία στην Αστυνομική και Στρατιωτική Ακαδημία και επίσης προσπαθεί να ιδρύσει τμήμα τοξοβολίας στην Yenben, Κίνα, με την ελπίδα να αναπτύξει το ενδιαφέρον για το Κορεάτικο τόξο. Ακόμα, ένα από τα όνειρα του είναι να ιδρύσει ένα πεδίο βολής τοξοβολίας για τις Κορεο- Αμερικaνικές κοινότητες και Αμερικανούς στην Washington D.C.

«Η τοξοβολία είναι ένα επιστημονικό άθλημα, κάνει κάποιον δυνατό, διορθώνει τη στάση του σώματος και βελτιώνει τη συγκέντρωση. Οταν κάποιος εστιάζει το στόχο, σφίγγει το σώμα στιγμιαία και μετά το χαλαρώνει, βελτιώνοντας έτσι τη κυκλοφορία του αίματος. Με το να σφίγγει και να χαλαρώνει τους μυς του ανακουφίζει την αρθρίτιδα» είπε.

     Η τοξοβολία φαίνεται να είναι ένα ήπιο άθλημα  αλλά είναι δυναμικό και ο καθένας μπορεί να το απολαύσει. Νέοι και ηλικιωμένοι, άνδρες και γυναίκες. Ο Kwon επιθυμεί να προωθήσει αυτό το άθλημα. Μπορεί κάποιος να το κάνει και μόνος του για να ανακουφίσει το άγχος. Σήμερα, υπάρχουν άνθρωποι που ανέπτυξαν ενδιαφέρον για το άθλημα και το ενδιαφέρον συνεχίζει να αυξάνεται. Η επιστημονική προσέγγιση για τα αθλήματα επίσης εξαπλώνεται για τη βελτίωση της καρδιαγγειακής υγείας και διατήρησης των μυών χωρίς υπερβολικές κινήσεις.

     Η κύρια αιτία που ο Kwon ελπίζει ότι θα αναβιώσει τη τοξοβολία είναι εξαιτίας του δυνατού εθνικού πνεύματος σ’ αυτήν. Ο σκοπός της τοξοβολίας δεν είναι μόνο να κατακτήσουμε τις τεχνικές, αλλά επίσης ακολουθώντας το πνεύμα των προγόνων να εστιάσουμε και στην ανάπτυξη του νού. Πεδία τοξοβολίας υπάρχουν σε ολόκληρη τη χώρα μεταδίδοντας ανάλογα αυτές τις διδαχές και τους κανόνες. Όταν κάποιος δεν είναι ικανός να χτυπήσει τον στόχο, περισσότερη εξάσκηση και συγκέντρωση του νού θα φέρουν καλά αποτελέσματα. Αυτή η αλήθεια διδάσκει ηρεμία του νου και σύνεση. Η πρωταρχική εκπαίδευση έγκειται στην ίσια στάση του σώματος που σημαίνει εσωτερική αξιοπρέπεια και χάρη. Το Κορεάτικο πνεύμα και η ιστορία συνενώνονται στην τοξοβολία. Όσο περισσότερο τη γνωρίζεις τόσο νοιώθεις το πνεύμα που είναι δύσκολο να το περιγράψεις με λόγια. «Μακάρι να είχαμε την ευκαιρία να το κάνουμε αυτό περισσότερο γνωστό στους ξένους» είπε.

     Ενώ η Κορέα του σήμερα είναι γνωστή σαν χώρα με υψηλή τεχνολογία και  βιομηχανία, ο Κwon θέλει οι άλλοι να ξέρουν ότι οι Κορεάτες έχουν δυνατό πνεύμα και παράδοση που διαρκεί συνεχώς επί πολλούς αιώνες. «Φυσικά, είναι το συνεχές όνειρο μου να έχω περισσότερο νέους ανθρώπους συνειδητοποιώντας την ανάγκη να συνεχιστεί η παράδοση μεταδίδοντας τους τις τεχνικές και τη γνώση» είπε.

              Εγχειρίδιο Τεχνικής της ΚορεάτικηςΤοξοβολίας

    Στην Κορέα  το τόξο χρησιμοποιόταν κυρίως σαν στρατιωτικό όπλο και η βελτίωση  και της γνώσης και της τεχνικής έχουν εντυπωσιάσει τον κόσμο πάρα πολύ.

     Από την περίοδο των Τριών Κρατών μέχρι τη Δυναστεία Chosun, οι Κορεάτες χρησιμοποίησαν την τοξοβολία  για να υπερασπίσουν την πατρίδα τους από τους Ιάπωνες. Σε καιρό ειρήνης, οι Κορεάτες χρησιμοποίησαν την τοξοβολία για εκπαιδευτικούς σκοπούς όπως επίσης και να καλλιεργήσει τον νού των ανθρώπων. Η τοξοβολία είναι ακόμη η καρδιά του πολιτισμού της χώρας.

     Καθώς η τοξοβολία δεν χρησιμοποιόταν μόνο για κυνήγι και για το στρατό αλλά επίσης και για την εκπαίδευση του έθνους, έχει γίνει τώρα μεγάλο εθνικό άθλημα. Ακόμη, όλα τα εγχειρίδια οδηγιών, έως τώρα, έχουν γίνει πολύ δυσνόητα για τους ερασιτέχνες. Τώρα διδάσκω τη βασική «στάση» της τοξοβολίας για περίπου δέκα χρόνια, έχω συγκεντρώσει τη γνώση για το πως και ελπίζω να βοηθήσω τους αρχάριους να μάθουν τοξοβολία.

     Πάνω απ’ όλα, θα ήθελα να τονίσω στους αρχάριους ότι πρέπει να χτίσουν γερές βάσεις, πριν πραγματικά τοξεύσουν. Χωρίς αυτές, είναι μεν δυνατόν να χτυπήσουν τον στόχο αλλά ποτέ με στάση κομψότητας και αξιοπρέπειας. Για να μην απογοητεύεσαι σε κάθε τόξευση, να είσαι υπομονετικός και κυρίαρχος των θεμελιωδών κανόνων.

     Η τοξοβολία πρέπει να αρχίζει με ευγένεια και να τελειώνει με αρετή. Πάντοτε να έχεις στο μυαλό σου τα εννέα δόγματα  και τις βασικές αρχές της τοξοβολίας που θα σου είναι χρήσιμα στο να έχεις ειρήνη και στο να βελτιώσεις τις φυσικές σου ικανότητες. Πιστεύω ότι η τοξοβολία είναι ό,τι καλλίτερο για την βελτίωση και του σώματος και του νου και πιστεύω ότι η παραδοσιακή τοξοβολία μας θα εξασφαλίσει τη θέση του πιο δημοφιλούς αθλήματος μέσα και έξω από το έθνος μας.

     Αν και οι βασικές αρχές της τοξοβολίας έχουν μεταφερθεί δια μέσου των γενεών, είναι δύσκολο να κατανοηθούν από τους αρχάριους.

     Πάνω απ’ όλα πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τους πνευματικούς και σωματικούς όρους. Είναι αδύνατο να υποδείξουμε ακριβώς πότε η τοξοβολία έγινε εθνικό άθλημα, αλλά μπορεί να βρεθεί στην περίοδο King Biru του Baekje  το 330 π.χ.Χ. Οι άνθρωποι (πολίτες και στρατιωτικοί αξιωματούχοι) συγκεντρώνονταν και τόξευαν βέλη μέσα στο παλάτι κατά τη 1^η και 15^η κάθε μηνός.

     Άν και μερικοί άνθρωποι νομίζουν ότι το τόξο χρησιμοποιόταν  μόνο για τους σκοπούς του στρατού και του κυνηγιού, εμφανίσθηκαν, κατά τις αρχές της τελευταίας δυναστείας στην Κορέα, διαφορετικά είδη τόξων για αθλητικούς σκοπούς. Τα τόξα  για τους σκοπούς του στρατού και του κυνηγιού σταδιακά αντικαταστάθηκαν από την εισαγωγή όπλων. Τότε τα τόξα για αθλητικούς σκοπούς μεταδόθηκαν μέχρι σήμερα.

     Τι κάνει η τοξοβολία για την πνευματική και φυσική υγεία μας? Μπορεί να περιγραφεί σαν ένα μονότονο άθλημα που δένει μυαλό και σώμα μαζί με τη σύσφιξη ολόκληρου του σώματος και της κάτω κοιλίας. Όταν τεντώνουμε ολόκληρο το σώμα κάθετα με το να στεκόμαστε ολόισια και τραβώντας σιγά τη χορδή του τόξου οριζόντια, όλοι οι μυς χρησιμοποιούνται και ελέγχεται η αναπνοή. Αυτή η διαδικασία απαιτεί πολύ μεγάλη συγκέντρωση και, ως εκ τούτου, η επαναλαμβανόμενη διαδικασία θα φέρει ηρεμία στο μυαλό και θα βελτιώσει τη φυσική δύναμη, κάτι που δεν μπορεί να επιτευχθεί από άλλα αθλήματα.

     Η τοξοβολία μπορεί να φαίνεται σιωπηλή και ήρεμη, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα δυναμικό και περιεκτικό άθλημα που περιέχει τη σοφία και το πνεύμα των προγόνων.

     Βασιζόμενος στη δεκαετή εμπειρία διδασκαλίας και ερευνών μου, ταξινόμησα τη βασική στάση της τοξοβολίας σε οκτώ διαφορετικές κινήσεις και ελπίζω να βοηθήσει τους αρχάριους στο να μάθουν τα θεμελιώδη. Περιμένω και θα καλοδεχτώ συμβουλές και ενημερώσεις που θα με εξυπηρετήσουν στο να βελτιώσω αυτό το εγχειρίδιο.

Οι Στόχοι της Τοξοβολίας

  Οι στόχοι της τοξοβολίας μπορεί να λεχθεί ότι έχουν άποψη σωματική, πνευματική, συναισθηματική και ηθική, και είναι οι εξής:

1.-Η τοξοβολία βοηθά στο σωστό παράστημα με ίσια πλάτη και φουσκωμένο στήθος.

    -Μια σταθερή και σωστή στάση είναι κρίσιμη στο να πετύχουμε το στόχο στη τοξοβολία.

2.-Η τοξοβολία βοηθά στη βελτίωση του νευρικού συστήματος και στην αντοχή των μυών  αναπτύσσοντας την ελαστικότητα των μυών.

    -Η τοξοβολία χρησιμοποιεί κάθε μυ του σώματος και απαιτεί επαναλαμβανόμενη διαδικασία έντασης και χαλάρωσης των μυών.

3.-Η τοξοβολία βοηθά στην ενδυνάμωση των εσωτερικών οργάνων και φέρνει αρμονία στο σώμα με βαθειά αναπνοή.

  - Η επαναλαμβανόμενη  διαδικασία έντασης και χαλάρωσης των μυών βοηθά στη κυκλοφορία του αίματος και η διαδικασία της στόχευσης βοηθά στον έλεγχο της αναπνοής με την κάτω κοιλιά. Συνολικά, η τοξοβολία βοηθά στη βελτίωση της ικανότητας της καρδιάς- πνευμόνων όπως επίσης και των εσωτερικών οργάνων.

4.- Η τοξοβολία βοηθά στην ανάπτυξη της ισορροπίας μέσα από τη διαδικασία της ώθησης-κρατήματος του τόξου και ανοίγματος της χορδής.

  -Η καλή ισορροπία που βασίζεται στη σωστή στάση του σώματος είναι αναγκαία για το χτύπημα του στόχου. Αυτό οδηγεί σε καλλίτερη στάση του σώματος.

5.- Η τοξοβολία βοηθά στην ανάπτυξη ομαδικού πνεύματος όπως επίσηςστη ψυχική δύναμη και αντοχή.

     -Επειδή είναι ένα άθλημα που απαιτεί και σωματική και πνευματική δύναμη και προ πάντων πνευματική συγκέντρωση, οικοδομεί χαρακτήρες και σεβασμό για τους αντιπάλους ή τους συνασκούμενους.

6.- Η τοξοβολία βοηθά στην συναισθηματική σταθερότητα και αναπτύσσει αγωνιστικό πνεύμα.

   -Το να χτυπήσεις το στόχο είναι αδύνατον με συναισθηματική αστάθεια ή με διάσπαση της προσοχής. Έτσι απαιτείται συναισθηματική σταθερότητα δεμένη με πνευματική συγκέντρωση: αυτό φέρνει συναισθηματική σταθερότητα.

7.- Η τοξοβολία βοηθά στην ανάπτυξη προληπτικής συμπεριφοράς για την ασφάλεια του εαυτού μας και των άλλων.

   -Τα εργαλεία της τοξοβολίας είναι επικίνδυνα χωρίς σωστό χειρισμό. Γι’αυτό το λόγο, η τοξοβολία αναπτύσσει προσεκτικές συμπεριφορές.

8.- Η τοξοβολία βοηθά στο να επιτυγχάνουμε γνώση και κατανόηση της χρησιμοποίησης των εργαλείων της τοξοβολίας.

   - Επειδή χρησιμοποιεί τόξα και βέλη των οποίων τα χαρακτηριστικά χρειάζονται να γίνουν σε βάθος κατανοητά και διαχειριζόμενα. Η τοξοβολία αναπτύσσει την διανόηση και τη σοφία.

9.- Η τοξοβολία βοηθά στην κατανόηση της παραδοσιακής τοξοβολίας, φέρνοντας συναισθηματική σταθερότητα, μαθαίνοντας τα χαρακτηριστικά της, τις σωματικές επιδράσεις, άσκηση και τους κανονες της.

10.- Η τοξοβολία  αναπτύσσει την διαγωγή και τη συνήθεια να κάνεις καλή  χρήση του ελεύθερου χρόνου σου και να σε οδηγεί σε υγιεινή ζωή.

      - Η τοξοβολία είναι το είδος του αθλήματος που οδηγεί σε καλλίτερη κοινωνική ζωή και έχει υγιεινή και γερή στάση απέναντι στη ζωή. Η παραδοσιακή τοξοβολία περιέχει το πνεύμα και τη σοφία των προγόνων με τόσο μεγάλη ιστορία που αντανακλάται στον καθένα. Παρότι φαίνεται σαν ένα ατομικό άθλημα, χτίζει ομαδικό πνεύμα και το προγονικό λόγιο πνεύμα. Επίσης βελτιώνει τις ψυχικές και σωματικές δυνάμεις. Το πρωταρχικό της αντικείμενο είναι να ξανα-ζωντανεύει και να επιδιώκει τη πραγματική ζωή.

Παραδοσιακή Τοξοβολία  και Υγεία

       Η παραδοσιακή τοξοβολία δεν είναι μόνο χρήσιμη για να βελτιώνει τη σωματική δύναμη  αλλά και να ανακουφίζει από αρρώστιες. Για παράδειγμα, αυτοί που πάσχουν από γαστροεντερικές ανωμαλίες ή προβλήματα πέψης μπορούν να γιατρευτούν πλήρως εάν δεσμευθούν με τη τοξοβολία για ένα χρόνο. Αναζωογονεί τη λειτουργία καρδιάς και πνευμόνων, μπορεί δε καινα θεραπεύσει τη φυματίαση. Επίσης βοηθά στο να φέρει σε φυσιολογικά επίπεδα τη ψηλή ή χαμηλή πίεση του αίματος όπως επίσης και να θεραπεύσει τον διαβήτη.  

     Είναι πραγματικά ένα θαυμαστό άθλημα αφού αποτρέπει τις αρρώστιες των ενηλίκων ή και την απώλεια της ζωτικής δύναμης εξαιτίας του άγχους.

   ΄Οσο σιωπηλό και ήσυχο μπορεί να φαίνεται, είναι ένα δυναμικό άθλημα που απαιτεί τεράστια πνευματική συγκέντρωση και ένταση των μυών.

     Συχνά λέγεται ότι η τοξοβολία τονώνει τη σεξουαλική δύναμη και τα αισθήματα ανανέωσης που αντανακλούν στην υγεία του σώματος.

     Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς πώς η τοξοβολία έχει τόσο θεραπευτικές επιδράσεις εάν δοθεί προσοχή στη στάση. Το γεγονός ότι άνθρωποι στα εξήντα τους και εβδομήντα ή σαράντα και πενήντα κυριαρχούν στα πεδία της τοξοβολίας σε όλη τη χώρα και το 30% από αυτούς ξεπέρασαν διάφορες αρρώστιες μέσα από την τοξοβολία  είναι ένα καλό παράδειγμα για τη θετική επίδραση στην υγεία.

     Θέτοντας το περιεκτικά, πρώτα αναζωογονεί τα εσωτερικά όργανα και την καρδιά και τους πνεύμονες με μια σειρά διαδικασιών έντασης κάθε μυ από το κεφάλι μέχρι τα πόδια, σφίγγοντας τη κάτω κοιλία στην έλξη της χορδής και παίρνοντας βαθειά ανάσα για να γεμίσει το στήθος. Έπειτα βοηθά το αίμα να κυκλοφορήσει με τη χαλάρωση των μυών όταν απελευθερώνονται τα βέλη. Επαναλαμβάνοντας τη διαδικασία, βελτιώνεται η φυσική κατάσταση και ακόμα θεραπεύει τις παραπάνω αναφερόμενες αρρώστιες.

     Οι Κινέζοι περιέγραψαν τον Κορεάτη σαν ένα καλό τοξότη και ο Κορεάτης χρησιμοποίησε την τοξοβολία όχι μόνο στο κυνήγι και στο στρατό αλλά επίσης και στην σωμασκία σε καιρό ειρήνης. Μέσα από τη παραδοσιακή τοξοβολία που διατηρεί τη ψυχή και το πνεύμα των προγόνων, η θαυμάσια επίδραση της μπορεί να έχει πρακτική στη βελτίωση της υγείας, θεραπεία ασθενειών και αποτροπή των ασθενειών των ενηλίκων.

     Τα ευγενικά, μαλακά, εύκαμπτα όπως επίσης και δυνατά χαρακτηριστικά της, που δεν μπορούν να βρεθούν σε οποιοδήποτε άλλο άθλημα, τη κάνει μοναδική και κυριαρχούσα μεταξύ των αθλημάτων του κόσμου.

     Σύμφωνα με την ιστορία των Τριών Βασιλείων, επί Kokuryo ιδρύθηκε ένα εκπαιδευτικό κέτρο ονομαζόμενο «Kyung-Dang» για να ενθαρρύνει τη νεολαία στη τοξοβολία. Στη Baekje, οι άνθρωποι (πολίτες και στρατιωτικοί αξιωματούχοι) μαζεύονταν και τόξευαν βέλη μέσα στο παλάτι την  πρώτη και τη δέκατη πέμπτη ημέρα κάθε μήνα. Ο Shilla διατήρησε μονάδα τοξοτών σαν μέρος του στρατιωτικού συστήματος. Είναι εμφανές ότι οι τοξότες είναι οι θεμελιωτές της χώρας στην Κορεάτικη ιστορία.

     «Ko ju mong», ιδρυτής του Kokuryo, κατασκεύασε τόξο και βέλη για κυνήγι στην ηλικία των οκτώ ετών και η επιδεξιότητα του στην τοξοβολία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ίδρυση της χώρας.

Φροντίδα του τόξου με Θερμοστατική αποθήκευση

     Το τόξο είναι είναι τρωτό στην υγρασία επειδή έχει κατασκευασθεί από φυσικά οργανικά υλικά. Έτσι, είναι ζωτικό να το προστατεύουμε από την υγρασία και το νερό. Γι’ αυτό το λόγο είναι απαραίτητο να φυλάσσεται σε ζέστη και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό  κατά την εποχή του καλοκαιριού όπου η υγρασία αυξάνεται λόγω της διάρκειας των βροχών.

     Η φύλαξη σε ζέστη έχει πολύ μεγάλη σημασία όχι μόνο για την προστασία του τόξου αλλά και για τη βελτίωση της επαναφοράς της δύναμης και της ελαστικότητας του τόξου μετά την τοξοβολία. Η διατήρηση σε θερμότητα διαφέρει από εποχή σε εποχή ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα επιδράσεων, στις αλλαγές θερμακρασίας και υγρασίας, στα υλικά του τόξου που επηρεάζουν τη λειτουργία του τόξου.

     Η θερμοκρασία στο εσωτερικό της θερμοστατικής θήκης πρέπει να παραμένει γύρω στους 28 βαθμούς Κελσίου την άνοιξη και το φθινόπωρο, 32 με 33 βαθμούς Κελσίου το καλοκαίρι και 25 βαθμούς Κελσίου το χειμώνα. Την εποχή των βροχών, η θερμοκρασία πρέπει να είναι περίπου 2 με 3 βαθμούς Κελσίου ψηλότερη από τη συνηθισμένη και πρέπει να δοθεί προσοχή στη προφύλαξη από υγρασία. Η λειτουργία και η αντοχή του τόξου εξαρτάται από τη συντήρηση του.

     Πάντοτε αποθηκεύεται το τόξο σε σφραγισμένη αδιάβροχη θερμοστατική θήκη. Συνιστάται η αποθήκευση του τόξου σε θερμαινόμενη θήκη μετά την τοξοβολία μέχρι την επόμενη χρήση.

     Το τόξο χρειάζεται να θερμαίνεται για 4 με 7 ώρες την άνοιξη και το φθινόπωρο, το καλοκαίρι το ελάχιστο για 8 ώρες μετά την εξάσκηση και 3 με 4 ώρες το χειμώνα για να ανακτήσει πλήρως τη λειτουργία του.

     Προτιμάται να διατηρείται η θερμαντική θερμοκρασία 2 με 3 βαθμούς Κελσίου κάτω από την συνηθισμένη εποχιακή θερμοκρασία. Προσοχή στο να μην θερμαίνεται το τόξο σε υψηλότερη θερμοκρασία για λιγότερο χρονικό διάστημα επειδή αυτό επηρεάζει σημαντικά την λειτουργία και την αντοχή του τόξου.

     Επίσης, ένα καλός τρόπος για τη διατήρηση του είναι να βγαίνει έξω κατά καιρούς ώστε να κρυώνει και να μπαίνει ξανά μέσα στη θερμαντική θήκη.

     Η θερμοκρασία στο εσωτερικό της θερμοστατικής θήκης πρέπει να παραμένει γύρω στους 27 με 29 βαθμούς Κελσίου την άνοιξη και το φθινόπωρο, 31 με 34 βαθμούς Κελσίου το καλοκαίρι, και 23 με 25 βαθμούς Κελσίου το χειμώνα. Για αποθήκευση για μεγάλο χρονικό διάστημα, πρέπει να γίνει ξεχωριστή θερμοστατική θήκη και να δοθεί περισσότερη προσοχή στην προστασία από την υγρασία και να διατηρηθεί η θερμοκρασία 3 με 4 βαθμούς Κελσίου χαμηλώτερα από το συνηθισμένο.  Τέτοιου είδους ξεχωριστή αποθήκευση είναι σημαντική όταν  το τόξο δεν χρησιμοποιείται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εάν δεν υπάρχει θερμοστατικός αποθηκευτικός χώρος στο πεδίο της τοξοβολίας, συνιστάται προσωπικό αποθηκευτικό κουτί. Το αποθηκευτικό ντουλάπι ή κουτί, για προσωπική χρήση, πρέπει να έχει στο εσωτερικό λάμπα θέρμανσης και το τόξο και η λάμπα πρέπει να απέχουν τουλάχιστον 20 εκατοστά.

     Το ιδανικό είναι να κατασκευασθεί ένα ντουλάπι ή κουτί από πεύκο ή με επίστρωση (καπλαμάς) και να έχει συνδεθεί σ’ αυτό μια πυρακτωμένη λάμπα. Ή ένας αυτόματος θερμοστάτης εάν είναι πρόχειρος.

    

Προφυλάξεις κατά την όπλιση του Τόξου

1.        Μόλις βγάλεις έξω  από τη θερμοστατική θήκη το τόξο, το αφήνεις να κρυώσει τελείως.

2.     Πρίν οπλίσεις ένα τόξο, καθαρίζεις το δάπεδο και τοποθετείς ένα μαξιλάρι. Βεβαιώνεσαι ότι δεν υπάρχει άμμος ή ξένη ουσία που θα επικαθήσει στη ράχη του τόξου.

3.     Οταν οπλίζεις ένα τόξο, κρατάς και τα δύο άκρα (“Ko-ja”) σταθερά έτσι ώστε να μην ξεφύγουν από τη λαβή σου ή αναπηδήσουν πλευρικά και βεβαιώσου ότι και οι δύο “O-kum” είναι λυγισμένες εξίσου το ίδιο.

4.     Αφού αγκιστρώσεις μια χορδή βεβαιώσου ότι το τόξο είναι σταθερό κρατώντας το “Sam-sam-yi” και τη χορδή, και λικνίζοντας  εμπρός και πίσω τα “Ko-ja” κάτω από τα γόνατα. Κράτησε κάτω τα “Ko-ja” στο πάτωμα και περίμενε για 10 με 15 δευτερόλεπτα μέχρι το τόξο να ηρεμήση τελείως και μετά χαμήλωσε το τόξο με ευκαμψία. Είναι σημαντικό να κρατάs το “Sam-sam-yi” και τη χορδή έτσι ώστε το “Sam dong” (Joom-tong και Mok-so) να παραμένει χαμηλό.

5.     Όταν το τόξο δεν είναι ίσιο μετά το αγκίστρωμα της χορδής, το ισιώνετε θερμαίνοντας τις περιοχές της κάμψης.

Πράγματα που πρέπει να έχουν στο μυαλό τους οι αρχάριοι.

     Άσχετα με την προτίμηση του χεριού, οι αρχάριοι πρέπει πρώτα να ανοίξουν τα πόδια τους στο πλάτος τών ώμων κοιτάζοντας τον στόχο. Εάν είσαι δεξιόχειρας, ευθυγράμμισε το αριστερό πόδι με την κάτω αριστερή γωνία του στόχου και πήγαινε πίσω το δεξί πόδι διατηρώντας το στο πλάτος του ώμου. Βεβαιώσου ότι το βάρος σου στηρίζεται και στα δύο πόδια εξίσου. Σήκωσε το χέρι –του-τόξο σαν να κόβει στη μέση το στόχο και το στήθος και φούσκωσε τα πλευρά σου προς τα πάνω, όπως ξετυλίγεται η βεντάλια, έτσι ώστε η κοιλιά σου ωθείται προς τα μέσα και τα εσωτερικά σου όργανα ανεβαίνουν στο στήθος.

     ΄Οταν το σώμα τεντώνεται απόλυτα κάθετα, σήκωσε τον αγκώνα του χεριού που έλκει στο υψηλότερο σημείο και τράβηξε τη χορδή. Συγκεκριμένα, όταν το χέρι που έλκει τη χορδή τραβηχτεί και η εισπνοή είναι στο υψηλότερο σημείο, βεβαιώσου ότι ο αγκώνας γυρίζει προς τα πίσω έτσι που να ανοίγει το στήθος αντί προς το χέρι που έλκει τη χορδή. Με αυτό τον τρόπο, το βέλος φεύγει από το τόξο με τη πλήρη δύναμη του καθώς το χέρι που έλκει τη χορδή την αφήνει και το στήθος ανοίγει.

     Όταν εισπνέεις, προσπάθησε να κρατάς τα εσωτερικά σου όργανα επάνω προς το στήθος και σταμάτησε την αναπνοή. Αυτό κάνει τους μύς να «μυρμηγκιάζουν» για να σταματήσουν την έλξη ή να σε κάνουν να εκπνεύσεις προτού η χορδή έχει πλήρως εκταθεί. Γι΄αυτό, είναι σημαντικό να συνεχίσεις να έλκεις τη χορδή ακόμα και όταν αφήσεις το βέλος. Με αυτόν τον τρόπο, η δύναμη έχει ολόκληρη μεταφερθεί στο βέλος. Επίσης είναι μια σημαντική τεχνική να μάθεις να σύρεις το χέρι που έλκει κοντά στη βάση του λαιμού (σ.μ.: στη γραμμή που αρχίζει το τριχωτό της κεφαλής) έτσι ώστε το βέλος να εφάπτεται τελείως με το μάγουλο, και να γύρεις το τόξο 15 μοίρες διαγώνια έτσι ώστε το κάτω μέρος της χορδής να αγγίζει το πάνω μέρος του στήθους. Αυτή η τεχνική εξαπλώνει τη δύναμη του τόξου και έτσι επαυξάνει την δύναμη επαναφοράς του τόξου.

     Πάρα πολύ σημαντικό, οι αρχάριοι πρέπει να θυμούνται ότι ο καλύτερος τρόπος να μάθουν τοξοβολία είναι να έχουν τη σωστή στάση πριν σταθούν στο πεδίο της τοξοβολίας.

Να μην βάζεις πολύ δύναμη στον ώμο. Οι αρχάριοι έχουν την τάση να σπρώχνουν τον ώμο μπροστά, όπως στο δυτικό τρόπο, με αποτέλεσμα το χέρι του τόξου και το χέρι που έλκει τη χορδή να βρίσκονται σε μία ευθεία. Αυτό εμποδίζει τη πλήρη μεταφορά της δύναμης ή είναι η αιτία που το βέλος πετά ψηλά. Όταν τοξεύεις να σπρώχνεις το τόξο με τη ράχη του χεριού και όχι ο ώμος να σπρώχνει το χέρι που κρατά το τόξο. Απαιτείται να ωθείς το χέρι του τόξου προς τη διεύθυνση του στόχου για να έχεις τη σωστή στάση. Σε αυτό το σημείο, βεβαιώσου ότι η θέση του κάτω μέρους του χεριού του τόξου βρίσκεται στο ύψος του φρυδιού και το ισορροπείς (το τόξο) με το χέρι που έλκει τη χορδή για να εμποδίσεις τον ώμο να προεξέχει.

     Όταν σηκώνεις το τόξο, αφού έχεις πάρει τη στάση κοιτώντας προς το στόχο, είναι υποχρεωτικό για τους αρχάριους, να ευθυγραμμίσεις το χέρι-του-τόξου με το μέσον του στόχου και το στήθος, αντί να ωθείς εμπρός τον ώμο. Τοποθέτησε το κάτω “Koja”  πάνω από τη μέση και το πάνω “Koja” 15 μοίρες διαγώνια του χεριού της χορδής, ύψωσε το χέρι-του-τόξου στο ύψος του μετώπου  και ώθησε το με δύναμη, έλκοντας τη χορδή αργά, και τελικά τοξεύεις όταν οι μύς όλου του σώματος βρίσκονται ακόμη σε ένταση. 

    
      Όταν απελευθερώνεις το βέλος το στήθος πρέπει να μεγαλώνει. Μια μικρή βοήθεια για μια μαλακή αλλά παντοδύναμη μεταφορά (σ.μ.: δύναμης στο βέλος) είναι να χρησιμοποιήσεις τη ράχη του χεριού-του-τόξου για να ωθήσεις το τόξο και μετακίνησε τον αγκώνα του χεριού της χορδής προς τα πίσω και ελαφρά προς τα  κάτω.

     Αφού απελευθερώσεις το βέλος, κάθησε ακίνητος μέχρι το βέλος να αρχίσει να κατεβαίνει από το υψηλότερο του σημείο και ξαναπάρε την αρχική θέση χαμηλώνοντας αργά και το τόξο και τα χέρια.

     Συνήθως γίνεται παρανόηση ότι το χέρι της χορδής είναι πιο σημαντικό από το χέρι του τόξου για την τόξευση. Στην πραγματικότητα, αδύναμο χέρι του τόξου έχει σαν αποτέλεσμα αδύναμη άφεση, άσχετα με το επίπεδο της τεχνικής. Έτσι, είναι αδύνατο να δοθεί περισσότερη έμφαση από αυτή, ότι, και να το έχεις όλη την ώρα στο μυαλό σου, το να ωθείς το χέρι του τόξου με όλη σου τη δύναμη είναι κρίσιμο για μαλακή και δυνατή άφεση και ακρίβεια.

     Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, είναι ζωτικό να συνεχίζεις να έλκεις τη χορδή μέχρι την άφεση. Ποτέ να μην σταματάς την έλξη της χορδής ακόμα και όταν αυτή έχει πλήρως τεντωθεί. Αλλοιώς, μια ακατάλληλη μεταφορά δύναμης προκαλεί στο να πετάξει το βέλος χαμηλά ή να μην κατορθώσει να φθάσει τον στόχο.

     Όταν το τόξο έχει πλήρως τεντωθεί, προτείνεται στους αρχάριους, να τοποθετήσεις το χέρι του τόξου ελαφρά ψηλότερα από τη γραμμή των ματιών  και το χέρι της χορδής στο ύψος του ώμου, έτσι ώστε όταν κάποιος κοιτάει από πίσω, η ράχη του χεριού του τόξου να είναι ένα δάχτυλο ψηλότερα.  Και το χέρι της χορδής πρέπει να είναι κοντά στη βάση του λαιμού για καλλίτερη ακρίβεια. Πρέπει να σημειωθεί ότι ολόκληρο το σώμα πρέπει να είναι ακίνητο όπως η ρίζα ενός δένδρου από την έλξη της χορδής έως την άφεση και το χέρι του τόξου παίζει ρόλο σκοπεύτρου.

     Συνιστάται, οι αρχάριοι να σκοπεύουν πιο μακριά από τον στόχο στην αρχή. Η μικρή απόσταση μπορεί να αντισταθμιστεί  θέτοντας το χέρι του τόξου ψηλότερα. Εάν το πρόβλημα εξακολουθεί να υπάρχει τότε εξασκήσου περισσότερο στη βασική στάση. Οι αρχάριοι μπορεί να βοηθηθούν με το να ασκηθούν στο “Joo-sal” (σύνδεσε με ένα μακρύ σχοινί το βέλος με ένα μαξιλάρι) για να πετύχουν καλλίτερη στάση και ακρίβεια.

Πλήρης στάση τόξευσης για αρχαρίους 

     Τα παρακάτω εξηγούν πως να πετύχεις τη σωστή στάση, βήμα προς βήμα, από την όρθια στάση έως τη τόξευση. Θα είναι χρήσιμα για να μάθεις τη σωστή στάση σύμφωνα  με τις βασικές αρχές της τοξοβολίας.

1.- Θέση ποδιών

   Στάσου ίσια κοιτώντας τον στόχο. Εάν είσαι δεξιόχειρας, ευθυγράμμισε το αριστερό πόδι με την κάτω αριστερή γωνία του στόχου. Άνοιξε τα πόδια σου στο πλάτος των ώμων  και φέρε το δεξί πόδι, διαγώνια πρός το αριστερό, στην ευθεία της δεξιάς γωνίας του στόχου. Βεβαιώσου ότι η άκρη του δεξιού ποδιού είναι πίσω από αυτήν του αριστερού ποδιού.

2.- Κάτω μέρος του σώματος

Αφού έχεις πάρει ίσια στάση και έχεις τοποθετήσει τα πόδια στις σωστές θέσεις, ισιώνεις τα πόδια ωθώντας και τα δύο γόνατα προς τα πίσω, μαζεύεις σφιχτά τα δάκτυλα των ποδιών πάνω στο έδαφος, πιέζεις τους γλουτούς και σφίγγεις τους πρωκτικούς σφιγκτήρες. Τότε ολόκληρο το κάτω σώμα θα είναι εντελώς σκληρό και τεντωμένο. Βεβαιώσου ότι το βάρος του πάνω σώματος υποστηρίζεται εξ ίσου και από τα δύο πόδια. Προσέχεις να μην ωθείς προς τα πίσω του γλουτούς μαζί με τα γόνατα.

3.- Βασική στάση για το σήκωμα του τόξου

Όταν το κάτω σώμα είναι εντελώς σκληρό και τεντωμένο και οι πρωκτικοί σφιγκτήρες είναι ασφαλώς σφιγμένοι, τοποθετείς τη κάτω “Koja” του τόξου μεταξύ λαιμου και ζώνης, ευθυγραμμίζεις το χέρι του τόξου με το μέσον του στήθους και του στόχου και γέρνεις το τόξο περίπου 15 μοίρες δεξιόστροφα.

4.- Στάση πριν την τόξευση

Αφού έχεις πάρει τη στάση «σηκώνουμε το τόξο», ανεβάζεις και τα δύο χέρια στο ίδιο ύψος όπως επίσης και τον αγκώνα του χεριού της χορδής. Με αυτό τον τρόπο ανοίγουν τα πλευρά όπως ξετυλίγεται η βεντάλια και η κοιλιά υποχωρεί προς τα πίσω.  Οι αρχάριοι, συνιστάται, να σηκώνουν το χέρι του τόξου μέχρι που το κάτω μέρος του χεριού βρίσκεται στο ύψος των φρυδιών. Υπάρχει ένα ρητό που λέει: «Ύψωσε το τόξο όπως όταν βάζεις μια κανάτα με νερό στο κεφάλι».

5.- Τόξευση

Βεβαιώσου ότι ωθείς τον αγκώνα του χεριού του τόξου μπροστά και έλκεις το χέρι της χορδής όσο πιο κοντά μπορείς στη βάση του λαιμού αφού έχει ξεπεράσει το πάνω μέρος του αυτιού. Σε αυτό το σημείο, το κάτω μέρος του αντίχειρα του χεριού του τόξου υποστηρίζει τη “joom-tong”) (λαβή) και τα δάκτυλα εκτός από τον δείκτη ο οποίος πρέπει να κρατά δυνατά το τόξο σαν να επρόκειτο να το σπάσει. Βεβαιώσου ότι η ράχη του χεριού του τόξου ωθεί και κρατά δυνατά και ότι η ράχη του χεριού της χορδής κοιτάει τον ουρανό καθώς έλκει επαρκώς πρός τον ώμο προς την βάση του λαιμού.  Να μην σταματήσεις να έλκεις τη χορδή ακόμα και αν είναι εντελώς τεντωμένη. Να θυμάσaι ότι η σωστή άφεση επιτυγχάνεται όταν γίνεται κατά τη διάρκεια της έλξης. Υπάρχει ένα παλιό ρητό που λέει: «να τοξεύεις όπως όταν στίβεις υγρά ρούχα».

6.- Άφεση

Η στάση της άφεσης είναι ιδιαίτερα σημαντική  ώστε να επιτευχθεί ακρίβεια. Όταν η λαβή του χεριού του τόξου είναι όσο πιο σφιχτή γίνεται και έχεις πάρει τη βαθύτερη εισπνοή, γύρισε πίσω και προς τα κάτω τον αγκώνα και χρησιμοποιώντας τη ράχη του χεριού της χορδής απελευθερώνεις το βέλος.  Ξανά, το χέρι του τόξου  υποστηρίζει δυνατά το τόξο και το χέρι της χορδής πρέπει να κινείται καθώς ο αγκώνας έλκεται προς τα πίσω. Με αυτόν τον τρόπο, το στήθος φυσικά θα ανοίξει και το βέλος θα εκτοξευθεί σχηματίζοντας σταθερή πορεία. Ο αγκώνας είναι πολύ σημαντικός στην άφεση.

7.- Στάση μετά την άφεση

Διατήρησε τη στάση της άφεσης μέχρι το ιπτάμενο βέλος φθάσει στη κορυφή της πορείας του. Όταν αρχίζει να κατεβαίνει, χαμήλωσε και τα δύο χέρια απαλά και με χάρη. Είναι σημαντικό, οι αρχάριοι να γνωρίζουν πώς να περιμένουν τη σωστή στιγμή να χαμηλώσουν τα χέρια ώστε να διατηρήσουν αξιοπρέπεια. Είναι κρίμα που πολλοί τοξότες ακόμα αποτυγχάνουν στο να κανουν αυτό.

8.- Άσκηση μετά την τόξευση στο πεδίο τοξοβολίας

Παρά το γεγονός ότι πολλοί θεωρούν  ότι στάση μετά την άφεση είναι το τελευταίο στάδιο και δεν περιμένουν τους συνασκούμενους τοξότες να τελειώσουν την τόξευση, είναι απαράβατη αρχή να δείξεις σεβασμό στους άλλους τοξότες με το να μείνεις στη θέση σου και σιωπηλός μέχρι αυτοί να τελειώσουν την άσκηση. Είναι βασικός κανόνας και ευγένεια να μπαίνεις και να βγαίνεις από το πεδίο με συνασκούμενους τοξότες.

*Ερωτήσεις για τις παραπάνω οκτώ κινήσεις θα απαντηθούν με τις παρακάτω εξηγήσεις που αφορούν τα μέρη του σώματος.

Σώμα

Το σώμα πρέπει να έχει ίσια και όρθια στάση κοιτώντας τον στόχο έτσι ώστε το μέτωπο να κοιτά απ’ευθείας τον στόχο όπως επίσης και τα δύο χέρια.

*Προσοχή: Ν’ αποφεύγεις να στέκεσαι διαγώνια ή πλάγια στο στόχο επειδή αυτή είναι δυτικού τύπου στάση.

Πόδια

Τα πόδια πρέπει να βρίσκονται ανοιγμένα στο πλάτος των ώμων κοιτώντας τον στόχο. Εάν είσαι δεξόχειρας, ευθυγράμμισε το αριστερό πόδι με την κάτω αριστερή γωνία του στόχου και φέρε το δεξί πόδι διαγώνια του αριστερού κατά μήκος της κάτω δεξιάς γωνίας του στόχου.  Βεβαιώσου  ότι το βάρος του σώματος υποστηρίζεται εξίσου και από τα δύο πόδια.

Κάτω Κοιλιά

Σφίξε τους πρωκτικούς σφιγκτήρες και ίσιωσε τα πόδια ωθώντας τα γόνατα προς τα πίσω. Έτσι το κάτω μέρος του σώματος θα είναι τεντωμένο και σταθερό από τα δάκτυλα των ποδιών σου μέχρι τη κάτω κοιλιά.

*Προσοχή: Να μην προεξέχουν οι γλουτοί σου όταν θα ισιώνεις τα πόδια ωθώντας τα γόνατα πίσω. «Γράπωσε» με τα δάκτυλα των ποδιών το έδαφος και ίσιωσε τα πόδια ωθώντας τα γόνατα προς τα πίσω. Έτσι οι μυς από την κάτω κοιλιά μέχρι τα δάκτυλα των ποδιών θα είναι τεντωμένοι και σφικτοί.

Στήθος

Βεβαιώσου ότι το στήθος είναι εντελώς φουσκωμένο και η κοιλιά σφιγμένη. Όταν σηκώνεις το τόξο, ίσιωσε όλο το σώμα και άνοιξε τα πλευρά όπως ξετυλίγεται η βεντάλια, έτσι η κοιλιά υποχωρεί προς τα πίσω και τα εσωτερικά όργανα ανεβαίνουν προς το στήθος, ευρύνοντας το στήθος και σφίγγοντας τη κοιλιά.  Όταν εισπνέεις, η κάτω κοιλιά δεν πρέπει να χαλαρώνει. Μερικοί λένει ότι το άδειο στήθος και η σφιγμένη κοιλιά είναι σημαντικά για τη σωστή στάση αλλά αυτό θα έπρεπε να διερμηνεύεται σαν φουσκωμένο και ανοικτό στήθος και σφιγμένη κοιλιά.

Ειρωνικά, συχνά αυτό έχει σαν αποτέλεσμα στο χαλάρωμα της κοιλιάς που γίνεται προσπάθεια να γίνει σφισμένη. Αυτό, περαιτέρω, προξενεί χαλάρωση  της έντασης των μυών του κάτω σώματος. Ειδικά σε αυτό πρέπει να δώσεις προσοχή, όταν εισπνέεις να μην χαλαρώνει η κοιλιά, ώστε να έχεις καλή στάση.

Σαγόνι

Βάλε το σαγόνι σου στον ώμο του χεριού του τόξου.

Εάν το κεφάλι γέρνει όπως γέρνει και το τόξο περίπου 15 μοίρες διαγώνια, το σαγόνι τραβιέται προς τον ώμο. Εάν το σαγόνι κρέμεται κάτω ή γυρίζει προς το χέρι της χορδής, τότε η χορδή θα χτυπήσει το μάγουλο. Γι’αυτό, είναι χρήσιμη συμβουλή να γέρνεις τη χορδή και το κεφάλι σαν να ξεκουράζονται σε μαξιλάρι κοιτώντας το βέλος και το στόχο σε μια ίσια γραμμή.

Κλείδωση του ώμου

“Jook-meo-ri” σημαίνει κλείδωση του ώμου του χεριού του τόξου.

Κράτησε τους ώμους επίπεδους και τράβηξε το σαγόνι προς τον ώμο.

Οι αρχάριοι έχουν την τάση να ωθούν τους ώμους μπροστά όταν σηκώνουν το τόξο και έλκουν τη χορδή, κάνοντας τη κλείδωση του ώμου να προεξέχει. Αυτή είναι δυτικού τύπου στάση και πολλές φορές είναι η αιτία που η χορδή χτυπά το χέρι. Πρόσεξε να μην χρησιμοποιείς τον ώμο όταν έλκεις τη χορδή του τόξου.  Τράβηξε πίσω τον καρπό του χεριού του τόξου και γύρισε τον αγκώνα του βραχίονα του χεριού του τόξου και χρησιμοποίησε τη ράχη του χεριού του τόξου να σφίξει σταδιακά τους μυς της ράχης του χεριού. Βεβαιώσου να τοποθετείς το χέρι του τόξου στο μέσον του στήθους και του στόχου και να κρατάς το τόξο δυνατά υποστηρίζοντάς το περισσότερο με τη ράχη του χεριού παρά σπρώχνοντας το με το χέρι του τόξου και μετά να έλκεις τη χορδή με το άλλο χέρι. Με αυτό τον τρόπο, μπορείς να πετύχεις μια καλή στάση χωρίς να προεξέχει ο ώμος.

Λαιμός

Ίσιωσε και τέντωσε το λαιμό φυσιολογικά. Μην σφίγγεις ή καμπυλώνεις το λαιμό. Όταν τοξεύεις, προσπάθησε να μην σφίγγεις το λαιμό. Αλλοιώς, το πρόσωπο θα κοκκινίσει και θα είναι κακό για την υγεία. Μείνε σε φυσική στάση όταν τεντώνεις τον λαιμό.

Αγκώνας

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, βεβαιώσου ότι σηκώνεις τον αγκώνα όταν σηκώνεις το χέρι της χορδής και το χέρι του τόξου στο ίδιο ύψος. Όταν τοξεύεις, γύρισε τον αγκώνα του χεριού του τόξου και σήκωσε αυτόν του χεριού της χορδής. Είναι σημαντικό να ακολουθήσεις την κίνηση «στίβουμε τα βρεγμένα ρούχα» ώστε να σηκώνεις τον αγκώνα αρκετά  και να έλκεις τη χορδή εντελώς.

Χέρι του τόξου

Το χέρι του τόξου είναι το χέρι που κρατά το τόξο.

Το κάτω μέρος του αντίχειρα του χεριού τουτόξου (“ban ba dak”) πρέπει να υποστηρίζει τη (“Joom-tong”) λαβή και τα δάκτυλα εκτός από τον δείκτη που πρέπει να κρατά το τόξο σφιχτά σαν να το έσπαγε. Η χαλαρή λαβή θα κάνει το τόξο να γυρίσει στη γραμμή ζωής του χεριού και τη χορδή να χτυπήσει το μάγουλο ή τον βραχίονα και το βέλος να πετάξει χωρίς δύναμη. Θυμήσου να χρησιμοποιείς το “ban ba dak” και τα δάκτυλα εκτός από τον δείκτη για μια καλή λαβή. Μην κρατάς δυνατά το τόξο από την αρχή. Καλλίτερα σταδιακά να σφίγγεις τη λαβή καθώς έλκεις τη χορδή του τόξου. Όταν η λαβή είναι όσο πιο σφιχτή γίνεται τότε απελευθέρωσε το βέλος. Μια άλλη συμβουλή είναι να έλκεις πίσω τον καρπό πριν τοξεύσεις και να γυρίζεις τον αγκώνα του χεριού του τόξου όταν τοξεύεις  όπως όταν στίβεις υγρά ρούχα.

Χέρι που έλκει

Το χέρι της χορδής είναι αυτό που κρατά και έλκει τη “Kkak-jee”. Για να τοξεύσεις, τοποθέτησε τη χορδή “Kkak-jee”  και κράτησε τη  τυλίγοντας γύρω τον αντίχειρα με τον δείκτη και τα μεσαία δάκτυλα. Όταν τοξεύεις, βεβαιώσου ότι κρατάς τους αγκώνες ψηλά, χρησιμοποιείς αγκώνα και χέρι αντί για τον καρπό, και έλκεις το χέρι της χορδής όσο μπορείς κοντά στη βάση του λαιμού ώστε το χέρι να ξεπερνά το πάνω μέρος του αυτιού.

Όταν η χορδή είναι σε πλήρη έλξη, το χέρι της χορδής  πρέπει να είναι λίγο ψηλότερα από τον ώμο και ο αγκώνας ελαφρά χαμηλώτερα από τον ώμο. Εάν ο αγκώνας είναι ψηλότερα από τον ώμο ή εάν το χέρι είναι πολύ ψηλά, η χορδή χαλαρώνει. Έτσι δώσε προσοχή στο ύψος του χεριού που έλκει και του αγκώνα. Επί πλέον, βεβαιώσου ότι το χέρι του τόξου και το χέρι που έλκει βρίσκονται στο ίδιο ύψος όταν σηκώνεται το τόξο. Ανασήκωσε  και τους δύο αγκώνες ψηλά και τόξευσε σαν να στίβεις υγρά ρούχα για μια καλή στάση. Και πάντοτε να θυμάσαι τις οδηγίες για το χέρι που έλκει.

Η ράχη του χεριού 

Επιβάλλεται να χρησιμοποιείς τη ράχη του χεριού για να ωθείς και στηρίζεις το τόξο. Πρέπει να αποφύγεις με κάθε κόστος τη χρησιμοποίηση ή γύρισμα του σώματος.

Πρέπει πάντοτε να θυμάσαι ότι η ράχη του χεριού είναι η αφετηρία της διαδικασίας για την ένταση (σφίξιμο) των μυών από τα δύο χέρια σε ολόκληρο το σώμα.

ΙΒ. Η τοξοβολία στην Μογγολία

     Το τόξο στη μογγολική κοσμοαντίληψη δεν είναι απλώς όπλο, αλλά σύμβολο ουράνιας τάξεως (Tengri), μέσον θεϊκής κρίσεως και νομιμοποιήσεως της εξουσίας και προέκταση της ψυχής του πολεμιστή η δε τοξοβολία συνδέεται άμεσα με τον ουρανό (Tengri), τη μοίρα (sülde) και την πολεμική αρετή (erkh).

Α. ΠΗΓΕΣ

     1. «Η Μυστική Ιστορία των Μογγόλων» (Монголын Нууц Товчоо) αποτελεί το πλέον ιερό κείμενο (13ος αιώνας) των Μογγόλων, θεμελιώδες και παραδοσιακό όπου το τόξο και ο τοξότης εμφανίζονται επανειλημμένως και απ΄ όπου αντλούμε συμπεράσματα για να κατανοήσουμε βαθύτερα την Μογγολική τοξοβολία, όπως όσα ενδεικτικώς ακολουθούν:  

α. Το τόξο ως μέσο θεϊκής προνοίας

     Ο Τεμουτζίν (μετέπειτα Τζένγκις Χαν) παρουσιάζεται από νεαρή ηλικία ως εκλεκτός τοξότης, με επιτυχίες που ερμηνεύονται ως σημάδια ευνοίας του Tengri.

«Το βέλος του έβρισκε τον στόχο πριν ακόμη ολοκληρωθεί η σκέψη. Ο ουρανός τού έδωσε δύναμη στο χέρι και ευθύτητα στο βέλος· γι’ αυτό οι άνθρωποι έβλεπαν και έλεγαν: ο Temüjin έχει τύχη από τον Tengri.»

     Η ακρίβεια του τοξότη δεν είναι απλώς δεξιότητα, αλλά απόδειξη θεϊκής ευλογίας.

β. Αγώνες τοξοβολίας – επιλογή Ηγετών

«Δοκίμασαν τους άνδρες στο τράβηγμα του τόξου και στο πέταγμα του βέλους· κι εκείνος που ξεπερνούσε τους άλλους, στεκόταν μπροστά.»

     Η πολεμική ιεραρχία βασίζεται μετρήσιμα στην τοξοβολία. Η ηγεσία δεν είναι κληρονομική, αλλά κατακτάται με το τόξο.

γ. Το τόξο ως όργανο πολιτικής νομιμοποιήσεως

     Η ικανότητα ενός άνδρα να τοξεύει από Ίππο καθορίζει:

• την ηγετική του θέση,

• το προνόμιο διοικήσεως,

• την πολεμική του αξία.

     Οι αρχηγοί κρίνονται συχνά βάσει:

• της ευστοχίας,

• της αντοχής,

• της ικανότητος βολής εν κινήσει.

δ. Το τόξο στη μάχη – ευστοχία και τρόμος

     Νυχτερινή επιχείρηση:

«Ο Temüjin είπε: “Θα σβήσω τα μάτια τους.”

Και καθώς τράβηξε το τόξο του, το πρώτο βέλος έριξε το φως, και το δεύτερο έριξε το επόμενο.»

     Η εικόνα είναι σχεδόν τελετουργική. Το βέλος τυφλώνει τον εχθρό και μεταβάλλει την καθεστηκυία τάξη. 

ε. Ο όρκος στο βέλος

«Έκοψαν το βέλος στα δύο και ορκίστηκαν· όπως το βέλος σπάζει, έτσι να σπάσει εκείνος που θα προδώσει.»

     Το βέλος λειτουργεί ως ιερό αντικείμενο όρκου και η παραβίαση του όρκου ισοδυναμεί με κοσμική διάρρηξη.

     Τα εν συνεχεία αποσπάσματα πά από την "Μυστική Ιστορία των Μογγόλων" μας εισάγουν ακόμη βαθύτερα στο πνεύμα περί τόξου, τοξοβολίας και τοξότη, αυτού του εθνικού έπους της Μογγολίας:

Απόσπασμα 1 – Το τόξο στην εκπαίδευση και το ήθος

«Όταν ένα παιδί Μογγόλος δεν γνωρίζει πώς να ιππεύει και να τοξεύει από τον Ίππο, δεν θεωρείται ολοκληρωμένος πολεμιστής. Ο άνδρας που δεν γνωρίζει να ιππεύει και να ρίχνει βέλος από το άλογο, δεν λογίζεται πλήρης άνδρας ανάμεσα στους Μογγόλους.»

     Με αυτό το εδάφιο γίνεται σαφές ότι η έφιππη τοξοβολία είναι θεμελιώδης δεξιότητα για τον Μογγόλο πολεμιστή και όχι απλώς μια ακόμη στρατιωτική τεχνική, αλλά στοιχείο κοινωνικής υποστάσεως και πατριαρχικής υπεροχής.

Απόσπασμα 2 – Τζένγκις Χαν, δύναμη και τόξο

     Σε άλλο σημείο της "Μυστικής Ιστορίας των Μογγόλων" γίνεται αναφορά σε διαγωνισμό και επίδειξη δεξιοτεχνίας στην τοξοβολία:

«Ανήγγειλαν ότι θα συγκεντρωθούν όλοι να δουν ποιος μπορεί να τραβήξει το τόξο πιο μακριά και ποιος θα ρίξει το βέλος πιο μακριά. Οι πολεμιστές στέκονταν με τόξα εύκαμπτα, αλλά όταν ήρθε η σειρά του Temüjin, τράβηξε τόσο ισχυρά που όλοι έμειναν άφωνοι.»

     Αυτό το απόσπασμα δείχνει τη σημασία της δυνάμεως της έλξεως και της ευστοχίας στην αρχική εκπαίδευση των μογγολικών φυλών.

Απόσπασμα 3 – Ο Τζένγκις Χαν στο πεδίο της μάχης

     Μια παραδοσιακή αφήγηση που διασώζεται σε προφορική και μεταγενέστερη γραπτή παράδοση περιγράφει τον ίδιο τον Τζένγκις Χαν:

«Όταν οι φρουροί του εχθρού φώτιζαν τα φυλάκια με πυρές, ο Temüjin είπε: “Θα ρίξω τα φώτα τους.” Τράβηξε το σύνθετο τόξο του και σημάδεψε, και το βέλος πέτυχε τον στόχο του· ένα προς ένα τα φώτα σκοτείνιασαν.»

     Αυτή η αφήγηση, αν και μπορεί να έχει μυθικές προεκτάσεις, δείχνει τον συμβολισμό του τοξότη ως ήρωα με υπεράνθρωπη ακρίβεια, και η αφήγηση έχει παραχθεί σε μογγολικές προφορικές παραδόσεις που στηρίζονται στην "Μυστική Ιστορία των Μογγόλων.

     2. «Altan Tobchi» (Ο Χρυσός Κανόνας, 17ος αιώνας) είναι μια εκτεταμένη και συμπληρωμένη έκδοση με πολλά τμήματα της "Μυστικής Ιστορίας των Μογγόλων" μαζύ με πρόσθετες ηθικές και πολιτικές παραδόσεις. Περιλαμβάνει παραδοσιακές αφηγήσεις για τον τρόπο ζωής, την πολεμική τέχνη και την αξία των τοξοτών. Χαρακτηριστικό απόσπασμά του ακολουθεί και προσεγγίζει την τοξοβολία ως ηθική άσκηση αυτοκυριαρχίας:

«Ο καλός τοξότης δεν τοξεύει χωρίς λόγο·

δεν ανοίγει το τόξο με θυμό,

ούτε αφήνει το βέλος χωρίς σκέψη.»

     3. "Έπος του Γκεσέρ" (Geser Khan) αν και παν-κεντρασιατικό, έχει έντονη μογγολική παράδοση όπου ο Γκεσέρ παρουσιάζεται ως θεϊκός τοξότης και τα βέλη του διαπερνούν δαίμονες, αποκαθιστούν την κοσμική ισορροπία και λειτουργούν ως «βέλη κρίσεως». Εδώ το τόξο λειτουργεί ως όπλο μεταφυσικής τάξεως και όχι απλώς πολέμου.

     4. Στα σαμανιστικά μογγολικά κείμενα και τελετουργικά το τόξο χρησιμοποιείται συμβολικά σε τελετές εξορκισμού, προστασίας της φυλής και οριοθετήσεως ιερών χώρων. Και τα βέλη συχνά δεν εκτοξεύονται αλλά τοποθετούνται σε ιερά σημεία και συμβολίζουν κατευθύνσεις του κόσμου. Ο σαμάνος μπορεί να επικαλεστεί «το βέλος που δεν χάνει τον δρόμο του», δηλαδή, το βέλος που βρίσκει πάντα τον κοσμικό στόχο και παραμένει κοσμικός άξονας που ορίζει χώρο και πεπρωμένο σε μία καθαρά κοσμολογική προσέγγιση:

«Το βέλος δείχνει τον δρόμο ανάμεσα στον Ουρανό και τη Γη· εκεί που πέφτει, εκεί σταματά η περιπλάνηση.»

     5. Στον "Μεγάλο Νόμο" (Yassa) του Τζένγκις Χαν που δεν διασώζεται αυτούσια, γνωρίζουμε από έμμεσες πηγές (Πέρσες, Κινέζοι, Άραβες) ότι:

• Η τοξοβολία ήταν υποχρεωτική δεξιότητα

• Η κακή συντήρηση τόξου ή βελών μπορούσε να επιφέρει ποινές

• Η εκπαίδευση του έφιππου τοξότη ξεκινούσε από την παιδική ηλικία

• Το τόξο θεωρείται κρατικό εργαλείο επιβιώσεως της αυτοκρατορίας.

     Επίσης, σε Περσικές και ισλαμικές πηγές μαθαίνουμε πολλά και σημαντικά για τους Μογγόλους, όπως:

     α. Στο Rashid al-Din – Jāmiʿ al-Tawārīkh που περιγράφει:

• τηn μογγολική τοξοβολία ως ανώτερη κάθε άλλου λαού,

• την ικανότητα συνεχούς βολής από καλπάζοντα Ίππο και

• την χρήση διαφορετικών τόξων από διαφορετικές αποστάσεις.

«Οι Μογγόλοι σκοτώνουν από απόσταση που άλλοι ούτε βλέπουν και τοξεύουν χωρίς να σταματούν τον Ίππο τους.»  

     β. Στο Juvaini – History of the World Conqueror που αναφέρει ότι «Οι Μογγόλοι δεν πολεμούν με τα χέρια, αλλά με τον άνεμο που οδηγεί τα βέλη τους.».

     γ. Στην Μογγολική παράδοση ο ιδανικός τοξότης:

• είναι πειθαρχημένος, όχι παρορμητικός,

• δεν σπαταλά βέλη,

• δεν τοξεύει χωρίς λόγο,

• εναρμονίζεται με τον ρυθμό του αλόγου και της φύσης και

• η τοξοβολία είναι πνευματική άσκηση όσο και πολεμική.

Συνοπτική κατηγοριοποίηση αναφορών

Πηγή	Ρόλος τόξου
Μυστική Ιστορία των Μογγόλων	Θεϊκή νομιμοποίηση, ηγεσία
Έπος του Γκεσέρ	Μεταφυσικό όπλο
Σαμανιστικά κείμενα	Κοσμική τάξη, τελετουργία
Yassa	Κρατική/στρατιωτική υποχρέωση
Περσικές χρονικές πηγές	Τεχνολογική υπεροχή

     

     Γενικώς, το μογγολικό τόξο και ο τοξότης:

• δεν μπορούν να μελετηθούν αποκομμένα από τα ιερά κείμενα,

• συνδέονται άμεσα με τη θεολογία του Tengri,

• αποτελούν μοναδικό παράδειγμα ενσωματώσεως όπλου–κοσμοθεωρίας–πολιτικής εξουσίας.

Σύναψη εννοιών

Έννοια	Ρόλος τόξου

Εκπαίδευση	Κοινωνική ενηλικίωση
Θρησκεία	Θεϊκή εύνοια (Tengri)
Πόλεμος	Ταχύτητα – ακρίβεια – τρόμος
Ηγεσία	Απόδειξη αξίας
Τελετουργία	Όρκος – κοσμική τάξη

Β. ΤΟ ΜΟΓΓΟΛΙΚΟ ΣΥΝΘΕΤΟ ΤΟΞΟ 

1. Εισαγωγή

     Το μογγολικό σύνθετο τόξο αποτελεί ένα από τα τελειότερα παραδείγματα προβιομηχανικής στρατιωτικής τεχνολογίας. Η υπεροχή του δεν οφείλεται σε ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό, αλλά στον συνδυασμό υλικών, γεωμετρίας, κατασκευαστικής μεθόδου και πρακτικής χρήσης. Το τόξο αυτό σχεδιάστηκε αποκλειστικά για έφιππη τοξοβολία σε συνθήκες ακραίας κινητικότητας και αποτέλεσε θεμέλιο της στρατιωτικής ισχύος των Μογγόλων από τον 12ο έως τον 14ο αιώνα. Οι μαρτυρίες των Κινέζων χρονικογράφων αποδίδουν σε μογγολικά Τόξα βεληνεκές άνω των 400 μέτρων, γεγονός μοναδικό για την εποχή.

2. Τυπολογία και βασική γεωμετρία

     Το μογγολικό τόξο ανήκει στην κατηγορία των σύνθετων αντίκυρτων τόξων (composite reflex bows) με βασικά χαρακτηριστικά:

• Μικρό συνολικό μήκος (110–130 εκτμ. χωρίς χορδή)

• Έντονη αντικυρτότητα (reflex) σε αχόρδιστη κατάσταση

• Σαφής διαχωρισμός σε:

  • λαβή (grip)

  • βραχίονες (limbs)

  • άκρα (siyahs)

Η γεωμετρία αυτή επιτρέπει:

• υψηλή αποθήκευση ενέργειας,

• ταχεία αποδέσμευση,

• έφιππη χρήση χωρίς παρεμπόδιση κινήσεων.

3. Υλικά κατασκευής

3.1 Ξύλινος πυρήνας

     Ο πυρήνας (core) λειτουργεί ως δομικό σκελετικό στοιχείο με υλικό:

• σημύδα (birch),

• σφένδαμο,

• καρυδιά ή τοπικά διαθέσιμα ξύλα της στέπας.

     Ο πυρήνας δεν είχε ως σκοπό να αποθηκεύσει ενέργεια αλλά να κρατήσει τη μορφή και να δεχθεί τις τάσεις των άλλων υλικών.

3.2 Kοιλιά (belly)

     Στην εσωτερική πλευρά (κοιλιά-belly) κολλούσαν κεράτινες πλάκες, συνήθως από:

• κέρατο βοοειδών,

• κέρατο κατσίκας ή αντιλόπης.

     Το κέρατο λειτουργεί άριστα σε συμπίεση, αυξάνοντας δραματικά την τελική ισχύ του τόξου.

3.3 Ράχη -Τένοντες (sinew – back)

     Στην εξωτερική πλευρά (ράχη - back) επικολλούσαν πολλαπλές στρώσεις τένοντα (sinew):

• από ελάφι,

• από Ίππο.

     Οι τένοντες λειτουργούν σε εφελκυσμό, εξισορροπώντας το κέρατο.

3.4 Κόλλες και συνδετικά μέσα

     Χρησιμοποιούνταν οργανικές κόλλες:

• ζωική κόλλα (hide glue),

• κόλλα από ψάρια.

     Η ποιότητα της κόλλας ήταν κρίσιμη παράμετρος και η κατασκευή της απαιτούσε ελεγχόμενη υγρασία και θερμοκρασία.

4. Διαδικασία κατασκευής

     Η κατασκευή ενός μογγολικού τόξου διαρκούσε 6 έως 18 μήνες και τα Βασικά στάδια ήσαν:

1. Διαμόρφωση ξύλινου πυρήνα

2. Επικόλληση κεράτων (πολλών τμημάτων)

3. Πολύμηνη ωρίμανση

4. Στρωματοποίηση τενόντων σε φάσεις

5. Τελική ξήρανση

6. Επικάλυψη με φλοιό σημύδας ή δέρμα για προστασία

     Η παραμικρή αστοχία οδηγούσε σε απόρριψη του τόξου.

5. Μηχανική απόδοση

     Τεχνικά χαρακτηριστικά:

• Δύναμη έλξεως: 70–160 λίβρες (αναλόγως του χρήστη)

• Ταχύτητα βέλους: εξαιρετικά υψηλή για το μέγεθος

• Ενεργειακή απόδοση: ανώτερη των απλών ξύλινων τόξων

     Η αντικυρτότητα επιτρέπει πλήρη φόρτιση σε μικρό μήκος έλξεως, ιδανικό για έφιππη χρήση.

6. Βέλη και συμβατότητα

     Τα βέλη σχεδιάζονταν ειδικά για το τόξο με:

• κοντό μήκος,

• λεπτό άξονα,

• ποικιλία αιχμών (διατρήσεως, κοπής, σφυρίγματος).

     Υπήρχαν διαφορετικά βέλη για:

• κοντινή μάχη,

• μακρινή παρενοχλητική βολή,

• διάτρηση πανοπλίας.

7. Πρακτική χρήση στην έφιππη τοξοβολία

7.1 Τρόπος βολής

     Οι Μογγόλοι χρησιμοποιούσαν κυρίως "δακτυλίδι" αντίχειρος  (thumb draw) αλλά και "μεσογειακή" έλξη τριών δακτύλων.

7.2 Τόξευση σε καλπασμό

     Η τόξευση είχε τρεις κατευθύνσεις, προς τα εμπρός, προς τα πλάγια και προς τα πίσω (Παρθία τόξευση) το δε τόξο ήταν σχεδιασμένο ώστε κατά την τόξευση να μην παρενοχλεί τον Ίππο.

8. Συντήρηση και επιχειρησιακή χρήση

     Το σύνθετο τόξο ήταν ευαίσθητο στην υγρασία γι αυτό:

• φυλασσόταν σε θήκες,

• αποχορδιζόταν όταν δεν εχρησιμοποιείτο.

     Κάθε πολεμιστής διέθετε συνήθως περισσότερα του ενός τόξα.

9. Συγκριτική αξιολόγηση

     Σε σύγκριση με:

• ευρωπαϊκά μακρά τόξα,

• απλά ξύλινα τόξα,

     το μογγολικό τόξο υπερείχε σε:

• κινητικότητα,

• ταχύτητα βολής,

• τακτική ευελιξία.

10. Συμπέρασμα

     Το μογγολικό σύνθετο τόξο δεν είναι απλώς όπλο αλλά ολοκληρωμένο τεχνολογικό σύστημα. Η κατασκευή του απαιτούσε βαθιά γνώση υλικών και χρόνου, ενώ η χρήση του προϋπέθετε πολυετή εκπαίδευση. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων εξηγεί γιατί το τόξο αυτό αποτέλεσε τον πυρήνα της μογγολικής στρατιωτικής κυριαρχίας.

     Κατόπιν όλων των ως άνω, καταλήγουμε σε μία σύναψη περί της Μογγολικής τοξοβολίας η οποία έχει ως εξής: Η τοξοβολία κατέχει κεντρική θέση στον μογγολικό πολιτισμό όχι μόνο ως πολεμική τεχνολογία, αλλά ως θεμελιώδες στοιχείο κοσμοαντιλήψεως, κοινωνικής οργανώσεως και πολιτικής νομιμοποιήσεως. Στα ιερά και παραδοσιακά γραπτά των Μογγόλων, το τόξο και το βέλος εμφανίζονται ως σύμβολα θεϊκής ευνοίας, όργανα ηθικής δοκιμασίας και μέσα πραγματώσεως της τάξεως που επιβάλλει ο ουρανός (Tengri). Εν προκειμένω θα εξετάσουμε συστηματικώς τις αναφορές σε τόξο, τοξοβολία και τοξότες στα βασικά μογγολικά κείμενα, εστιάζοντας στη "Μυστική Ιστορία των Μογγόλων", στο "Altan Tobchi" και στη σαμανιστική παράδοση, με συμπληρωματική χρήση περσικών χρονικών πηγών.

1. Το τόξο ως κριτήριο κοινωνικής και ανδρικής ταυτότητος

     Στην "Μυστική Ιστορία των Μογγόλων" (13ος αι.), η ικανότητα στην έφιππη τοξοβολία λειτουργεί ως βασικό κριτήριο κοινωνικής ενηλικιώσεως. Ο άνδρας που δεν δύναται να ιππεύει και να τοξεύει δεν θεωρείται πλήρες μέλος της ανδρικής κοινότητας. Η τοξοβολία, συνεπώς, δεν αποτελεί απλή τεχνική δεξιότητα, αλλά στοιχείο ταυτότητος ωριμότητος και τιμής, ενσωματωμένο από την παιδική ηλικία στην αγωγή του Μογγόλου. Η κοινωνική ιεραρχία και η στρατιωτική διάκριση βασίζονται συχνά σε δημόσιες δοκιμασίες δυνάμεως έλξεως και ευστοχίας τοξεύσεως. Όποιος υπερέχει στο τόξο προβάλλεται ως φυσικός ηγέτης, ικανός να σταθεί επικεφαλής ανδρών και να διοικήσει.

2. Θεολογική διάσταση: Tengri και το βέλος της μοίρας

     Η μογγολική θεολογία του ουρανού (Tengri) διαπερνά τις αναφορές στην τοξοβολία. Στη "Μυστική Ιστορία", οι επιτυχίες του Temüjin στην τοξοβολία παρουσιάζονται ως σαφή σημάδια θεϊκής ευνοίας. Το ευθύ και αλάνθαστο βέλος δεν είναι προϊόν μόνο ανθρώπινης ικανότητος, αλλά απόρροια της θεϊκής τάξεως που στηρίζει τον εκλεκτό. Το βέλος λειτουργεί ως φορέας της μοίρας (sülde) και όταν βρίσκει τον στόχο του, επιβεβαιώνει ότι η πράξη είναι σύμφωνη με τη βούληση του ουρανού ενώ, αντιστρόφως, η αστοχία μπορεί να ερμηνευθεί ως έλλειψη ευνοίας ή ως προειδοποίηση.

3. Πολεμική χρήση και τελετουργικός τρόμος

     Στις αφηγήσεις μαχών, το τόξο παρουσιάζεται ως όπλο ταχύτητος, ακριβείας και ψυχολογικού τρόμου. Χαρακτηριστικές είναι οι περιγραφές νυχτερινών επιχειρήσεων, όπου ο ηγέτης με τα βέλη του «σβήνει τα φώτα» του εχθρού. Η πράξη αυτή δεν έχει μόνο πρακτική σημασία, αλλά και συμβολική: η αφαίρεση του φωτός ισοδυναμεί με αφαίρεση της τάξεως και της ασφαλείας από το εχθρικό στρατόπεδο. Η μογγολική τοξοβολία εμφανίζεται ως αδιάσπαστα συνδεδεμένη με την κίνηση του Ίππου. Η ικανότητα βολής σε πλήρη καλπασμό ενισχύει τον μύθο του Μογγόλου τοξότη ως πολεμιστή που εναρμονίζεται με τον ρυθμό της φύσεως και της στέπας.

4. Το βέλος ως ιερό αντικείμενο και όρκος

     Ιδιαίτερη σημασία έχει η τελετουργική χρήση του βέλους. Στην "Μυστική Ιστορία" καταγράφονται όρκοι που τελούνται με το σπάσιμο ενός βέλους, όπου η φυσική θραύση συμβολίζει την τύχη του επιόρκου. Το βέλος, συνεπώς, λειτουργεί ως ιερό αντικείμενο που εγγυάται την αλήθεια του λόγου και τη συνοχή της κοινότητος. Παρόμοια συμβολική χρήση απαντάται και στη σαμανιστική παράδοση, όπου τα βέλη ορίζουν κατευθύνσεις του κόσμου ή σηματοδοτούν ιερούς χώρους. Το βέλος δεν είναι μόνο όπλο, αλλά κοσμικός δείκτης, άξονας μεταξύ ουρανού και γης.

5. Ηθική του τοξότη στο "Altan Tobchi"

     Το "Altan Tobchi" (17ος αι.) εμπλουτίζει την παλαιότερη παράδοση με ηθικές νουθεσίες. Ο καλός τοξότης παρουσιάζεται ως άνθρωπος αυτοκυριαρχίας: δεν τραβά το τόξο με θυμό, ούτε εκτοξεύει βέλος χωρίς λόγο. Η τοξοβολία εδώ αποκτά χαρακτήρα πνευματικής ασκήσεως, όπου η πειθαρχία του νου είναι εξίσου σημαντική με τη δύναμη του σώματος.

6. Εξωτερικές μαρτυρίες: Περσικές χρονικές πηγές

     Οι περσικές πηγές, ιδίως το Jāmiʿ al-Tawārīkh του Rashid al-Din, επιβεβαιώνουν από εξωτερική σκοπιά τη φήμη των Μογγόλων ως απαράμιλλων τοξοτών. Περιγράφουν την ικανότητά τους να πλήττουν στόχους σε αποστάσεις που άλλοι στρατοί δεν μπορούσαν καν να καλύψουν με την όραση, καθώς και τη συνεχή βολή χωρίς διακοπή της κινήσεως.

7. Συμπεράσματα

     Στα ιερά και παραδοσιακά γραπτά των Μογγόλων, το τόξο και ο τοξότης συνιστούν κεντρικούς άξονες της πολιτισμικής και πολιτικής συγκροτήσεως. Η τοξοβολία λειτουργεί ταυτοχρόνως ως μέσο επιβιώσεως, πολεμικό εργαλείο, τελετουργικό σύμβολο και θεολογικός δείκτης. Η μελέτη αυτών των αναφορών αποκαλύπτει ότι η μογγολική υπεροχή στην έφιππη τοξοβολία δεν ήταν απλώς τεχνολογική, αλλά βαθιά ενσωματωμένη σε μια κοσμοαντίληψη όπου ο ουρανός, ο άνθρωπος και το βέλος συνδέονται σε ενιαίο σύστημα τάξεως και νοήματος.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Cleaves, F. W. (1982). The Secret History of the Mongols. Harvard University Press.

De Rachewiltz, I. (2003). The Secret History of the Mongols. Brill.

Luvsandanzan. (17ος αι.). Altan Tobchi (μτφρ. C. Bawden).

Rashid al-Din. Jāmiʿ al-Tawārīkh.

Reid, R. W. (1992). Mongolian weaponry in The Secret History of the Mongols. Mongolian Studies, 15, 85–95. 

Serruys, H. (1958). A note on arrows and oaths among the Mongols. Journal of the American Oriental Society, 78(4), 279–294.

Van den Bent, J. (2025). Mongol Origins in Mamluk Texts. (dissertation/monograph). 

Ακαδημαϊκές εργασίες και μελέτες

Robert W. Reid (1992), “Mongolian Weaponry in The Secret History of the Mongols”, Mongolian Studies — Αναλύει τον συσχετισμό στρατιωτικής τεχνολογίας και αναφορών σε τόξα. 

Henry Serruys (1958), “A Note on Arrows and Oaths among the Mongols”, Journal of the American Oriental Society — Σχετική με σύμβολα και χρήση του βέλους στην κοινωνία. 

Josephine van den Bent, Mongol Origins in Mamluk Texts — Διεθνείς πηγές για το μογγολικό τόξο και την ιδιαιτερότητα της τοξοβολίας σε στρατιωτικές εκστρατείες. 

ΙΓ. Η τοξοβολία των Σελτζούκων

     Οι Σελτζούκοι ήταν Ογούζοι Τούρκοι νομαδικοί λαοί που οργάνωσαν μεγάλο αυτοκρατορικό κράτος τον 11ο–13ο αιώνα μ.Χ. Στην ορολογία τοξοβολίας εντάσσονται στο ευρύτερο τουρκικό/στεπικό παράδειγμα ιππικής τοξοβολίας που προέρχεται από προηγούμενες φυλές των Σκυθών, Χουν και Αβάρων. Αυτό το πολιτισμικό περιβάλλον ανέδειξε την ιππική τοξοβολία ως κεντρική στρατιωτική και κοινωνική δεξιότητα. Η χρήση της τοξοβολίας υπήρξε γνωστή στους Τουρκικούς λαούς ήδη από προϊσλαμική περίοδο (τουλάχιστον από την 1η χιλιετία π.Χ.) και μεταφέρθηκε στους Σελτζούκους μέσω της πολιτισμικής συνέχειας της Στέπας. Οι Σελτζούκοι χρησιμοποίησαν εκτεταμένα ιππική τοξοβολία (mounted archery) για ταχύτητα, ελιγμούς και εξουδετέρωση βαριά οπλισμένων αντιπάλων. Στη Μάχη του Ματζικέρτ (1071), τα βέλη των ιππέων-τοξοτών συνέβαλαν αποφασιστικά στην τακτική διάσπαση των Βυζαντινών γραμμών. Η τοξοβολία δεν ήταν μόνο στρατιωτική δεξιότητα αλλά και σύμβολο ταυτότητας για τους Τουρκικούς λαούς. Το τόξο και το βέλος συνδέονταν με αξίες όπως η δύναμη, η εθνικότητα και η πολιτική εξουσία. Δεν υπάρχει αποδεδειγμένο σύστημα “σχολών” με την έννοια του σύγχρονου αθλητισμού για τους Σελτζούκους, αλλά η παράδοση της τοξοβολίας ενσωμάτωνε συγκεκριμένα «στυλ» και πρακτικές με κύρια πρακτική την έφιππη τοξοβολία: Η τεχνική αυτή απαιτεί συντονισμό, ταχύτητα και ειδική φυσική επάρκεια, ώστε ο τοξότης να τοξεύει με ακρίβεια ακόμη και εν κινήσει. Ακόμη μία πρακτική ήταν και η ταχυβολία με πολλά βέλη κρατημένα στο χέρι για επίτευξη καταιγισμού τοξεύσεων. Η Παρθία τόξευση συμπεριελαμβάνετο στις πρακτικές των Σελτζούκων. Τέλος, ακόμη μία πρακτική ήταν και η τοξοβολία από σταθερά σημεία ή οχυρώσεις ως μέρος στρατηγικών τακτικών, διαμορφώνοντας ένα ευρύ φάσμα δεξιοτήτων υπό το ίδιο γενικό πολιτισμικό πλαίσιο. 

     Δεν έχουν διασωθεί ειδικά σελτζουκικά εγχειρίδια τοξοβολίας, αλλά σώζονται γενικότερες ισλαμικές παραδόσεις για την τοξοβολία αυτή. Σε αυτές τις παραδόσεις (hadith) διαβάζουμε προτροπές για την ενθάρρυνση στρατιωτικών δεξιοτήτων όπως: “Διδάξτε στα παιδιά κολύμβηση, τοξοβολία και ιππασία”, δηλαδή βασικές στρατιωτικές ικανότητες σύμφωνα με την ισλαμική παράδοση. 

     Το σελτζουκικό τόξο ήταν σύνθετο, αντίκυρτο και βραχύ, ιδανικό για έφιππη χρήση: 

• Ο κεντρικός κορμός: του ήταν συχνά από σκληρό ξύλο όπως σφενδάμι ή μουριά.

• Έφερε επίστρωση: στην πίσω πλευρά από τένοντες (sinew) και στην εμπρός  από κέρατο ζώων όπως βουβάλι.

• Ο Τρόπος κατασκευής:του ήσαν μικρά τμήματα που συνδέονται με V-σχισμές και κόλλα, και στη συνέχεια τα άκρα λυγίζουν για να πάρουν το αντίκυρτο  σχήμα. Η κατασκευή του γινόταν το χειμώνα για καλύτερη κόλληση. .am

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Tülay Metin, “Selçuklular’da Okçuluğa Genel Bir Bakış” — επιστημονικό άρθρο για την τοξοβολία στους Σελτζούκους. 

• Z. Metin Ateş, Turkish Traditional Archery (ιστορία και πρακτική).

• Επιμέρους κεφάλαια σε μελέτες για την ιππική τοξοβολία και την στρατιωτική ιστορία της Μεσογείου/Ισλάμ.

ΙΔ. Η Οθωμανική τοξοβολία

Ιστορική Διαδρομή της Οθωμανικής τοξοβολίας

     Η τοξοβολία υπήρξε κρίσιμο στοιχείο της οθωμανικής στρατιωτικής και πολιτισμικής παραδόσεως από τα πρώτα χρόνια της αυτοκρατορίας έως τα τέλη του 19ου αιώνος. Οι Οθωμανοί κληρονόμησαν μια μακρά παράδοση που αναπτύχθηκε από τους Σελτζούκους και τους Μογγόλους πριν από τον 14ο – 15ο αιώνα. Οι Οθωμανοί Τοξότες, γνωστοί ως Kemankeş, εθεωρούντο ως οι επιδέξιοι Τοξότες της Ισλαμικής Ανατολής. Η Οθωμανική Τοξοβολία υπήρξε ο τελευταίος μεγάλος σταθμός στην εξέλιξη της παραδοσιακής ανατολικής Τοξοβολίας. Από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα, οι Οθωμανοί ανέπτυξαν ένα εξαιρετικά εκλεπτυσμένο σύστημα εκπαιδεύσεως, τεχνικής και πνευματικής πειθαρχίας, το οποίο κορυφώθηκε κατά την περίοδο του σουλτάνου Μουράτ Γ΄ (16ος αιώνας). Η τοξοβολία δεν ήταν μόνο εργαλείο πολέμου, αλλά και υψηλή τέχνη και άθλημα, με επίσημες επιδείξεις, ανταγωνισμούς και κοινωνικές δομές υποστηρίξεως (tekke ή shooting ranges) σε πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη, Edirne και Bursa. Οι λίθινες μνημειακές στήλες (nisan taşi) καταδεικνύουν τοξευτικά ρεκόρ μεγάλων αποστάσεων και θεωρούνται αναθηματικά σημεία του τοξότη και της επιδόσεώς του. Οι τοξότες ήσαν οργανωμένοι όχι μόνο ως πολεμική μονάδα, αλλά και ως κοινωνική και θρησκευτική κάστα, με κύρος στην κοινωνία και σύνδεση με μυστικιστικές αδελφότητες (Bektashi). Η Τοξοβολία συνδεόταν στενά με τη σουφική πνευματικότητα και στο ισλαμικό μυστικιστικό πλαίσιο, η Τοξοβολία εθεωρείτο ως ένα μέσον προσέγγισης του Θεού. Ο Προφήτης Μωάμεθ, σύμφωνα με τα Hadith, είχε πει: «Μάθετε να ιππεύετε και να τοξεύετε· αυτά είναι δώρα του Θεού στους πιστούς». Ο Τοξότης, λοιπόν, δεν επιζητούσε μόνο τη νίκη, αλλά τη θεία εύνοια· κάθε τόξευση ήταν πράξη προσευχής, κάθε Τόξο, όργανο μυστικής αρμονίας μεταξύ του ανθρώπου και του Δημιουργού.Στα τεμένη-γυμναστήρια (okmeydanı), οι Τοξότες προσεύχονταν πριν και μετά την εξάσκηση, θεωρώντας την ευστοχία ως ένδειξη εσωτερικής καθαρότητας και θείου φωτισμού. Κλασικά έργα όπως το Tuhfetü’l-Guzat (15ος αι.) και το Risāle-i Tirendāz (17ος αι.) περιγράφουν λεπτομερώς τεχνικές, στάσεις και ηθικές αρχές του Οθωμανού Τοξότη. Έτσι τα okmeydanı, τα Τοξευτήρια, αποτελούσαν όχι μόνο στρατιωτικά γυμναστήρια, αλλά και χώρους ιερής μυήσεως. Οι Τοξότες ησκούντο με πειθαρχία που θύμιζε μοναστική ζωή, ακολουθώντας τον «Κανόνα της Υπομονής» και της «Αληθείας του Βέλους». Η κάθε βολή προϋπέθετε καθαρμό του νου και απομάκρυνση του θυμού· «όποιος θυμώνει, δεν ευστοχεί», έλεγαν οι δάσκαλοι του Tirendazlik.

Οι Σχολές της Οθωμανικής τοξοβολίας

     Η Οθωμανική τοξοβολία δεν απετέλεσε μιαν ενιαία «στεγανή Σχολή», αλλά από ένα σύστημα παραδόσεων και πρακτικών που μεταδίδονταν από δάσκαλο σε μαθητή. Σημαντικά στοιχεία της υπήρξαν:

• Ιστορικές παραδόσεις εκπαιδευτών (okçu ocaklari / tekke): οργανωμένες εκπαιδευτικές ομάδες που κρατούσαν τους κανόνες και τις τεχνικές.
• Πρακτική “flight archery” (mesafe okçuluğu): ειδικό είδος τοξοβολίας που επιχειρούσε μεγάλες αποστάσεις. Οι Οθωμανοί ήταν διάσημοι για τα ρεκόρ αντοχής της βολής τους, με αποστάσεις που ξεπερνούσαν τα 800 μέτρα σε κάποιες περιπτώσεις.
• Στόχοι και τελετουργικά πρακτικής: υπήρχαν διακριτές τελετουργίες για την βολή σε στόχους πεδίου και για την “flight archery”, που περιλάμβαναν ειδικά τραγούδια, ποίηση, και στολές.

     Ο «διάλογος» και η επιρροή μεταξύ οθωμανικών, περσικών και μαμελουκικών σχολών τοξοβολίας ήταν έντονος, με ανταλλαγές τεχνικών και ορολογίας.

Τεχνικές της Οθωμανικής τοξοβολίας

Κύριες τεχνικές βολής

• «Δακτυλιοφόρος αντίχειρας» (inceli çekiş): η κύρια μέθοδος απελευθερώσεως της χορδής χρησιμοποιώντας δακτυλιοφόρο αντίχειρα, συνηθισμένη στην Τουρκική/Ασιατική τοξοβολία.
• Τοξοβολία επί μεγάλων αποστάσεων (flight shooting): εξειδικευμένη τεχνική όπου ο στόχος ήταν η μέγιστη απόσταση, όχι η ακρίβεια. Η εκπαίδευση περιλάμβανε την επιλογή ελαφρών, ειδικά ισορροπημένων βελών, και την κατασκευή τόξων με υψηλή δύναμη έλξεως.
• Στοχαστική Τοξοβολία: βολές σε στόχους με συγκεκριμένη ακριβή στόχευση, όπου τοποθετούνταν και ειδικοί στόχοι (“puta”).

Τοξευτήρια

     Η Προπόνηση περιλάμβανε καθημερινή πρακτική σε ειδικά πεδία τοξοβολίας (τοξευτήρια) όπως το Okmeydanı στην Κωνσταντινούπολη, όπου συγκεντρώνονταν τοξότες για άσκηση και διαγωνισμούς.

Αναφορές στα Ιερά Κείμενα και τον Ισλαμικό Πολιτισμό

     Στην ισλαμική παράδοση η τοξοβολία αναφέρεται σε πολλές χαδιθικές παραδόσεις ως πράξη ενάρετη και σημαντική για πιστούς μουσουλμάνους, και θεωρείται μέρος των «μη στρατιωτικών υποχρεώσεων» για την κοινότητα. Η εκπαίδευση στην τοξοβολία αναφέρεται σε θρησκευτικά συγγράμματα και εγχειρίδια της εποχής, όπως αυτά της Αραβικής και Τουρκικής παραδόσεως, αν και όχι πάντα απευθείας στα Κείμενα του Κορανίου αλλά στα παρεπόμενα θρησκευτικά και στρατιωτικά εγχειρίδια. Τέτοια έργα, π.χ. τα περί τοξείας εγχειρίδια του 14ου αιώνος στον αραβικό κόσμο, αν και όχι αποκλειστικώς Οθωμανικά, δείχνουν τον πολιτισμικό χώρο μέσα στον οποίο αναπτύχθηκε και η Οθωμανική παράδοση τοξοβολίας.

Το Οθωμανικό Τόξο

Κατασκευή

     Το Οθωμανικό τόξο ήταν σύνθετο (composite bow) από ξύλο, κελύφη κέρατος και τένοντες, με φυσική κόλλα. Η σύνθεση αυτή επέτρεπε μεγάλη αποθήκευση ενεργείας και υψηλή ταχύτητα βελών σε σχέση με απλά, συμπαγή, ξύλινα τόξα.

• Ξύλινος πυρήνας: συνήθως σκληρό ξύλο όπως σφενδάμι ή άλλα hardwoods.
• Κέρατο ζώου στην τομή: για υψηλή συμπίεση στην κοιλιά του τόξου.
• Τέντωμα με τένοντες στην πλάτη: για εξαιρετική απόδοση ενεργείας.

Bραχύ, ισχυρό και πολύ εύκαμπτο, κατασκευάζονταν από κέρατο, ξύλο και νεύρα, ενώ επικαλύπτονταν με δέρμα ή φιλντισένιες λεπτομέρειες. Το Οθωμανικό Τόξο ήταν μικρό, σύνθετο και εξαιρετικά δυνατό, ιδανικό για έφιππη και πεζή χρήση. Η τόξευση γινόταν με το οθωμανικό şirpare (δακτυλίδι απελευθέρωσης) με χρήση βελών διαφόρων τύπων: πολεμικών, αγωνιστικών και «πνευματικών», δηλαδή για μάχη , επίδειξη τοξευτικής δεξιότητας ή τελετουργικά.

Μορφή και επιδόσεις

Τα Οθωμανικά τόξα είχαν συνήθως έντονη μορφή αντίκυρτου “C”, με μεγάλη αποθηκευτική ικανότητα ενεργείας και μικρό βάρος, που τα έκανε ιδανικά και για έφιππη χρήση.

Οι επιδόσεις ποικίλλουν ανάλογα με τον τύπο χρήσεως:

• Μακρινές βολές (flight): με αποδεδειγμένα ρεκόρ που έφτασαν/ξεπέρασαν τα 800 μέτρα υπό ιδανικές συνθήκες.
• Μάχη και κυνήγι: υψηλή δύναμη έλξεως για διείσδυση στόχων και φθορά πανοπλίας.

Ειδικότερα, οι ιστορικές καταγραφές αναφέρουν εντυπωσιακές επιδόσεις: Το 1798, ο περίφημος Τοξότης Τοπάλ Ισχάκ πέτυχε βολή μήκους 845 μέτρων. Η Οθωμανική παράδοση διέσωσε χειρόγραφα, κανονισμούς και σύμβολα (όπως το Nişan Taşı, η στήλη επιτεύγματος), που καθιέρωσαν την Τοξοβολία ως πνευματική επιστήμη και στρατιωτική τέχνη συνάμα.

Παραθέματα από Ιερά Κείμενα

1. ΚΟΡΑΝΙΟ – Σούρα αλ-Ανφάλ (8:60)
Πρωτότυπο (Αραβικά):
وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ
Ελληνική Μετάφραση:
«Και να προετοιμάζετε εναντίον τους όση δύναμη μπορείτε και επισεσαγμένα πολεμικά άλογα, ώστε να εκφοβίζετε με αυτά τον εχθρό του Θεού και τον δικό σας εχθρό.»
Σημείωση:
Στην ισλαμική ερμηνευτική παράδοση (tafsīr), η λέξη «δύναμη» (قُوَّة) ερμηνεύεται ειδικά ως τοξοβολία, όπως αποσαφηνίζεται ρητά σε χαντίθ του Προφήτη Μωάμεθ (βλ. επόμενο παράθεμα). Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, το εδάφιο αυτό αναγράφονταν συχνά σε τεκέδες τοξοβολίας όπως και στο Okmeydanı.

2. ΧΑΝΤΙΘ – Ṣaḥīḥ Muslim (αυθεντικό, κατηγορίας ṣaḥīḥ)
Πρωτότυπο (Αραβικά):
أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ، أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ، أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ
Ελληνική Μετάφραση:
«Πράγματι, η δύναμη είναι η τοξοβολία. Πράγματι, η δύναμη είναι η τοξοβολία. Πράγματι, η δύναμη είναι η τοξοβολία.»
Σημείωση:
Ο Προφήτης επαναλαμβάνει τρεις φορές τη φράση για έμφαση. Το χωρίο αυτό αποτελεί θεμέλιο ιερό κείμενο της οθωμανικής τοξευτικκής ιδεολογίας. Σε οθωμανικά εγχειρίδια τοξοβολίας (okçuluk risaleleri), αναφέρεται συχνά αυτούσιο πριν από την τεχνική διδασκαλία.

3. ΧΑΝΤΙΘ – Sunan Abū Dāwūd & άλλες συλλογές (ḥasan)
Πρωτότυπο (Αραβικά):
ارْمُوا فَإِنَّ أَبَاكُمْ إِسْمَاعِيلَ كَانَ رَامِيًا
Ελληνική Μετάφραση:
«Να τοξεύετε, διότι ο πατέρας σας Ισμαήλ ήταν τοξότης.»
Σημείωση:
Η αναφορά στον Ισμαήλ (γιο του Αβραάμ) συνδέει την τοξοβολία με ιερή γενεαλογία. Στην Οθωμανική περίοδο, η φράση αυτή χρησιμοποιείται για να προσδώσει θρησκευτικό και ηθικό κύρος στην τέχνη του τόξου.

4. ΧΑΝΤΙΘ – «Τρία πράγματα είναι ψυχαγωγία…»
Πρωτότυπο (Αραβικά):
لَا لَعِبَ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ: تَأْدِيبِ الرَّجُلِ فَرَسَهُ، وَمُلَاعَبَتِهِ أَهْلَهُ، وَرَمْيِهِ بِقَوْسِهِ
Ελληνική Μετάφραση:
«Δεν υπάρχει θεμιτή ψυχαγωγία παρά σε τρία πράγματα: στην εκπαίδευση του αλόγου του, στη συντροφικότητα με την οικογένειά του και στη βολή με το τόξο του.»
Σημείωση:
Το απόσπασμα αυτό νομιμοποιεί την συστηματική εξάσκηση στην τοξοβολία όχι απλώς ως πολεμική ανάγκη, αλλά ως θεμιτή και ευλογημένη πράξη. Στους οθωμανικούς tekke τοξοβολίας χρησιμοποιούνταν για να αιτιολογηθεί η καθημερινή άσκηση.

5. ΧΑΝΤΙΘ – Εκπαίδευση των νέων (παραδοσιακό, ευρέως χρησιμοποιούμενο)
Πρωτότυπο (Αραβικά):
عَلِّمُوا أَوْلَادَكُمُ الرِّمَايَةَ وَالسِّبَاحَةَ وَرُكُوبَ الْخَيْلِ
Ελληνική Μετάφραση:
«Διδάξτε στα παιδιά σας την τοξοβολία, την κολύμβηση και την ιππασία.»
Σημείωση:
Παρότι η "αλυσίδα" μεταδόσεως (isnād) θεωρείται ασθενέστερη από άλλα χαντίθ, το χωρίο αυτό χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στην οθωμανική παιδεία και εμφανίζεται σε στρατιωτικά και ηθικοπαιδαγωγικά εγχειρίδια.

Συνολική Ερμηνευτική Σημασία για την Οθωμανική Τοξοβολία:
Τα παραπάνω κείμενα συγκροτούν ένα ιερό θεμέλιο πάνω στο οποίο:
• η τοξοβολία θεωρήθηκε θρησκευτικό καθήκον,
• η άσκηση της απέκτησε τελετουργικό χαρακτήρα,
• ο τοξότης αντιμετωπίστηκε ως φορέας πειθαρχίας, ηθικής και πνευματικής ασκήσεως.
Η τοξοβολία στα Ιερά Κείμενα των Οθωμανών δεν πρόκειται απλώς για πολεμική τέχνη, αλλά για πράξη υπακοής, μνήμης και πνευματικής συνεχείας, στοιχείο που εξηγεί γιατί η οθωμανική τοξοβολία επιβίωσε ως τελετουργία πολύ μετά την παρακμή της στρατιωτικής της εφαρμογής.

Ο Οθωμανικός στόχος puta

Ο όρος puta (Oθωμ. τουρκ. پوتا, σύγχρ. τουρκ. puta) δηλώνει τον παραδοσιακό στόχο της οθωμανικής τοξοβολίας ακριβείας, σε αντιδιαστολή προς τη mesafe okçuluğu (τοξοβολία μεγάλων αποστάσεων / flight archery). Δεν πρόκειται απλώς για «στόχο», αλλά για θεσμοθετημένο αντικείμενο ασκήσεως, με συγκεκριμένη μορφή, υλικά, διαστάσεις και συμβολική σημασία. Η χρήση του puta τεκμηριώνεται ήδη από τον 15ο αιώνα, κατά την πρώιμη και μέση Οθωμανική περίοδο, αν και η τυποποίησή του ολοκληρώνεται κυρίως μεταξύ 16ου–17ου αιώνος, όταν η τοξοβολία αποκτά πλήρη θεσμική οργάνωση. Η καταγωγή του πιθανότατα προέρχεται από:

• παλαιότερες τουρκο-μογγολικές παραδόσεις στόχων πεδίου,
• σε συνδυασμό με περσικά και μαμελουκικά πρότυπα.

Στα οθωμανικά εγχειρίδια τοξοβολίας (okçuluk risaleleri), ο puta εμφανίζεται ως στόχος προπονήσεως για:
• εξάσκηση στην στρατιωτική στοχαστική τοξοβολία,
• τελετουργική άσκηση,
• αγώνες και επιδείξεις.

Η Οθωμανική τοξοβολία διακρινόταν σε δύο βασικούς κλάδους, (α) στην Mesafe okçuluğu – βολές μεγάλων αποστάσεων χωρίς στόχο και (β) στην Puta okçuluğu – τοξοβολία ακριβείας σε στόχο. Έτσι ο στόχος puta ήταν καθιερωμένος:
• στην καθημερινή προπόνηση,
• σε επίσημους διαγωνισμούς,
• στην εκπαίδευση νέων τοξοτών πριν την είσοδό τους στις πιο απαιτητικές μορφές ασκήσεως
και η επιτυχία επί του puta αποτελούσε προϋπόθεση για να αναγνωριστεί κάποιος ως πλήρως καταρτισμένος τοξότης.

Η κατασκευή του ήταν αυστηρά οργανική, χωρίς μέταλλο, με κυρίως σώμα από πυκνά συμπιεσμένο άχυρο (συνήθως σιτάρι, καλάμι, ή ξεραμένο χόρτο) σε δεμάτια, το περίβλημά του ήταν υφασμάτινο (λινό ή βαμβακερό) ή από λεπτό δέρμα και η στερέωση των μερών του ήταν με την βοήθεια σχοινιού φυτικής προελεύσεως ή με δερμάτινες λωρίδες. Η γενική κατασκευαστική "φιλοσοφία" του ήταν να απορροφά την ενέργεια του βέλους χωρίς να φθείρει τις αιχμές επιτρέποντας πολλαπλές βολές χωρίς ανάγκη συχνής αντικαταστάσεως.

Το puta είχε συνήθως κυκλικό σχήμα και σπανιότερα οβάλ, ενώ το κέντρο του επισημαίνονταν με χρωματιστό ύφασμα ή με έναν ένθετο μικρό δερμάτινο κύκλο.

Δεν ήσαν γνωστές σταθερές διαστάσεις, αλλά οι πιο συχνές ήσαν (α) διάμετρος περίπου 60–90 εκτμ. και (β) πάχος 20–30 εκτμ. Σε αγώνες ή επίσημες προπονήσεις, οι διαστάσεις έτειναν προς το μικρότερο μέγεθος, αυξάνοντας τη δυσκολία. Ετοποθετείτο είτε επί του εδάφους, είτε επί χαμηλής βάσεως, είτε επί ξύλινου σκελετού.

     Η απόσταση τοξεύσεως και, κατά συνέπεια, η απόσταση του puta από το σημείο τοξεύσεως ήταν σχετική με το επίπεδο του τοξότη, τον σκοπό της ασκήσεως και το εάν επρόκειτο για αγώνα ή προπόνηση. Εν ολίγοις, η απόσταση για εκπαίδευση αρχαρίων ήταν 20-30 μέτρα, για προπόνηση προχωρημένων 40-70 μέτρα και ακόμη μεγαλύτερη για αγώνες.

Το puta δεν ήταν ένα απλό αντικείμενο καθ' όσον κατά την αντίληψη των Οθωμανών συμβόλιζε τον "επιδιωκτέο σκοπό", την πειθαρχία του σώματος και του πνεύματος και την ανελικτική μετάβαση από την απλή δύναμη στην ακρίβεια και την αυτοκυριαρχία. Για τον λόγο αυτό, συνήθως, προ της τοξοβολίας, οι Οθωμανοί προσεύχονταν, φιλούσαν το τόξο και το βέλος και εφ΄ όσον πετύχαιναν το κέντρο του puta επακολουθούσε τελετουργία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Uçar, İlhan. Studies in the Field of Archery in the Ottoman Period and Archery Terms, Universal Journal of History and Culture.
• Gündüz, Gökhan et al. Anatomy of wooden core of Ottoman composite archery bows (επιστημονική ανάλυση).
• Al-Yūnīnī, Ḥusayn ibn ʿAbd al-Raḥmān – αρχαίο εγχειρίδιο αραβικής παραδόσεως σχετικό με τοξοβολία. 

IE. Η τοξοβολία στην Ιαπωνία

Utagawa Kunisada (1786-1864): "ΤΟΞΟΤΗΣ"

Δωρεά: κ. Γεωργίου Κοτζάμπαση

     Για έναν μη Ιάπωνα, για κάθε ξένο, η Ιαπωνία ουδέποτε υπήρξε "τουριστικός προορισμός", αλλά κατάληξη προσκυνηματικής περιηγήσεως  μ ε μ υ η μ έ ν ο υ  προς  μ ύ η σ η! Και, υπ΄ αυτή την προϋπόθεση, ως "Έλληνες Κένταυροι" προσεγγίζουμε την χώρα της αέναης ανατολής του ηλίου, μελετώντας τις Παραδόσεις της και όχι μόνον τις εφιπποτοξοτικές, αλλά και όλες εκείνες τις πολιτιστικές της που, πάντως, εμπνέουν την Ανθρωπότητα ανεξαρτήτως συνόρων. Έτσι, παρά την "δίψα" μας για την γνωριμία του Κόσμου και των ορίων του (αν υπάρχουν...) και παρά την, από χρόνων, διασύνδεσή μας με το ιαπωνικό "επίκεντρο" της Έφιππης Τοξοβολίας που μας συμπαραστέκει σε χορηγία συμβουλευτικής τεχνογνωσίας, θεωρώντας εαυτούς ανεπαρκώς εφοδιασμένους με εχέγγυα βαθείας κατανοήσεως της ιαπωνικής ουσίας, απεφύγαμε κάθε ταξίδι στην χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου έως ότου πληρώσουμε τα κενά μας, μάλιστα δε, όταν προσφάτως μεγάλος ταξιδιωτικός Οργανισμός μας προέτεινε την (εξόδοις του) τοποθέτησή μας ως επικεφαλής των εκδρομών του προς Ιαπωνία, για τους προαναφερθέντες λόγους, αρνηθήκαμε. Ούτω, δε, πως, αντιμετωπίσαμε και την Ιαπωνική Τοξοβολία, τον "Δρόμο του Τόξου" (Kyudo) της οποίας, αν και μελετούμε επί χρόνια την φύση (και όχι την τεχνική), σεβασμού ένεκεν δεν την έχουμε παρουσιάσει στο παρόν Ιστολόγιο, ενώ έχουμε παρουσιάσει άλλες, ερχόμενοι, δε, μόλις τώρα να αποκαταστήσουμε αυτό το κενό.

Εν συνάψει: Η ιαπωνική Τοξοβολία (kyūjutsu) αναπτύχθηκε ήδη από τη Yayoi περίοδο (3ος αι. π.χ.χ. – 3ος αι. μ.χ.χ.) και εξελίχθηκε σε πνευματική τέχνη κατά τους Σαμουράι της περιόδου Χεϊάν (794–1185). Το Τόξο, γνωστό ως yumi, υπήρξε μακρύτερο από κάθε άλλο της Ανατολής· φτάνει έως και 2,30 μέτρα μήκος και κατασκευάζεται από στρώματα μπαμπού και ξύλου. Η ασύμμετρη μορφή του με μακρύτερο τον άνω βραχίονα, εξυπηρετούσε την έφιππη, κυρίως, χρήση του αλλά παρέμενε κατάλληλο και σε πεζή. Κατά την περίοδο Τοκουγκάουα (17ος αι.), η Τοξοβολία μεταμορφώθηκε από πολεμική τέχνη σε οδό πνευματικής αυτοκαλλιεργείας, γνωστή ως Kyūdō («ο Δρόμος του Τόξου»). Η διαδικασία της τοξεύσεως (hassetsu) περιλαμβάνει οκτώ τελετουργικά στάδια, από την προετοιμασία του νου έως την απελευθέρωση (hanare). Το κάθε στάδιο είναι μορφή διαλογισμού, και η επιτυχής βολή σημαίνει «ενότητα σώματος και πνεύματος».Ο Ζεν Βουδισμός επηρέασε βαθιά το Kyūdō. Ο Τοξότης δεν επιδιώκει να «πετύχει» τον στόχο, αλλά να επιτύχει αρμονία με το άπειρο. Ο Eugen Herrigel, στο κλασικό έργο του "ΖΕΝ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΤΟΞΟΒΟΛΙΑΣ", συνοψίζει το πνεύμα αυτό ως εξής:

«Το βέλος που δεν ρίχνεται από τον εαυτό μας, αλλά από το κενό, βρίσκει πάντα τον στόχο.»

Έτσι, η ιαπωνική Τοξοβολία υπερβαίνει την πολεμική χρησιμότητα και μετατρέπεται σε φιλοσοφικό μυστήριο αυτογνωσίας.

     

     Αναφορικώς με την φύση της Ιαπωνικής Τοξοβολίας, μέχρι τώρα, καταφέραμε να αποδώσουμε στο Ελληνικό Κοινό την πρώτη καταγεγραμμένη, πρακτική, "χαρτογράφησή" της υπό την μορφή ενός ολοκληρωμένου συγγραφικού έργου υπό τον τίτλο "EUGEN HERRIGEL: ZEN ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΤΟΞΟΒΟΛΙΑΣ, MIA ΠΑΡΑΣΤΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ" (Αριστοτέλους Ηρ. Καλέντζη, 2022) κατόπιν βαθύτατης μελέτης όχι μόνον του θεωρητικού πλαισίου αλλά και της υλοποιήσεως της διδασκαλίας του κορυφαίου Eugen Herrigel, επί σειρά προπονητικών ημερίδων στην Γραμμή Βολής των "Ελλήνων Κενταύρων". Αυτό το "υπόβαθρο" επαφής με την Ιαπωνική Τοξοβολία μας επέτρεψε μιαν ουσιαστικότερη σύσφιξη της σχέσεώς μας μαζύ της μέχρι σημείου, σήμερα, να μπορούμε να έχουμε την αίσθηση ενός σταθερού θεμελίου με την ουσία και τις, πραγματικά, μεγάλες διαστάσεις της και, σεμνυνόμενοι, να επιλέξουμε ένα σημαντικό συγγραφικό έργο μέσα στο οποίο εμπεριέχεται ως ξεχωριστό κεφάλαιο, ώστε, δι΄ αυτού να την παρουσιάσουμε εν συνεχεία.

     Η πηγή την οποία, προς τούτο επιλέξαμε από μία ευρύτατη βιβλιογραφία εναλλακτικών παρουσιάσεων, είναι ένα ογκώδες σύγγραμμα το οποίον υπογράφουν οι  Oscar Ratti και Adele Westbrook, υπό τον τίτλο "SECRETS OF THE SAMURAI The Martial Arts of Feudal Japan" (Tuttle, 1973). Τα κριτήρια της επιλογής μας ήταν η πληρότητα περιεχομένων και το ευσύνοπτον της όλης παρουσιάσεως και, πιστεύουμε, ότι η "σκιαγραφία" της Ιαπωνικής Τοξοβολίας η οποία ακολουθεί, αν και συνεπτυγμένη κατά πολύ, αποδίδει το προφίλ της ιστορικής διαδρομής της, αλλά και της ιδιοσυστασιακής "ανατομίας" της.

Η Τέχνη της Τοξοβολίας

     

Για αιώνες, το Τόξο και το βέλος ήταν «το κύριο όπλο του πολεμιστή στην Ιαπωνία»(1). Ακόμη και μετά την εισαγωγή των πυροβόλων όπλων και την παρατεταμένη περίοδο αναγκαστικής ειρήνης κάτω από το καθεστώς Τοκουγκάβα, η τοξοβολία εξακολουθούσε να θεωρείται ευγενής τέχνη. Γνωστή γενικά ως Shagei (επίτευγμα στην τοξοβολία) ή, πιο συγκεκριμένα, ως Kyujutsu (η τέχνη ή τεχνική του τόξου), ήταν μια πλήρως ανεπτυγμένη τέχνη με σύνθετο σύστημα πρακτικών και τεχνικών, με μια αρχικά μεγάλη ποικιλία σχολών που σιγά-σιγά συγχωνεύτηκαν σε λίγες βασικές, και μια βαθιά θεωρία που συνέδεε την τέχνη με την ίδια τη γέννηση του Iαπωνικού έθνους. 

     Εμπνευσμένη από τη μυστικιστική, εσωτερική διάσταση εκείνης της κουλτούρας, δεν προκαλεί έκπληξη να ακούμε ότι, ήδη από τον 12ο αιώνα, όπως σημειώνει ο Lidstone(2) στο "Kendo" του, «οι άνθρωποι υψηλών θέσεων χαιρόταν όταν αναγνωριζόταν η ικανότητά τους ως Τοξότες, αλλά έκαναν κάθε προσπάθεια να αποσιωπήσουν την επιδεξιότητά τους στο σπαθί».

     Μέχρι την εποχή που οι Τοκουγκάβα είχαν ενοποιήσει το έθνος υπό τη συγκεντρωτική στρατιωτική τους δικτατορία, το kyujutsu είχε εξελιχθεί σε μια πειθαρχία πνευματικής και ψυχικής "ασκήσεως μακράν του πεδίου της μάχης", υπό την αυστηρή καθοδήγηση δασκάλων που λειτουργούσαν περισσότερο ως πνευματικοί σύμβουλοι παρά ως δάσκαλοι πολεμικών τεχνών. Το όνομα που δόθηκε σε αυτή την πνευματική ανάπτυξη ήταν kyudo, ο δρόμος του τόξου και του βέλους. Έτσι, η Ιαπωνική Τοξοβολία εξακολουθεί να εξασκείται σήμερα, αν και σε κάπως τροποποιημένη μορφή.

     Στην φεουδαρχική Ιαπωνία υπήρχαν κλειστά και ανοικτά τοξευτήρια (matoba, iba, yaba) για την εξάσκηση επί στόχου (kaka-uchi) και βρίσκονταν στα κεντρικά σπίτια κάθε μεγάλης στρατιωτικής κάστας. Ο βασικός εξοπλισμός περιλάμβανε το Τόξο και το βέλος (Kyusen) και το χαρακτηριστικό δέμα άχυρου που χρησίμευε ως υπερυψωμένος στόχος (makiwara), κοινό θέαμα στους χώρους των περισσότερων στρατιωτικών αρχοντικών, όπως και οι κυλινδρικές θήκες (yadate) που κρατούσαν τα βέλη έτοιμα για άσκηση. Δοχεία βελών (ya-bako) και βάσεις Τόξων (chado-kake) εμφανίζονταν επίσης συχνά στα σπίτια υψηλόβαθμων bushi.

     Αναζητώντας τις απαρχές της τέχνης, φαίνεται ότι συγχωνεύτηκε με την εμφάνιση του εφίππου Ιάπωνος, δηλαδή, του στρατιωτικού ευγενή. Ο Τοξότης (Ite), επίσης κάτοχος του τόξου (Yumi-tori), ήταν στην ουσία «βαθμούχος πολεμιστής» στην παλιά Ιαπωνία. Το μεγάλο και το μακρύ Τόξο ήταν τα όπλα των ευγενών, ενώ, οι απλοί στρατιώτες χρησιμοποιούσαν δόρυ και κοντό σπαθί(3). Το Kyujutsu ήταν στην πραγματικότητα «ουσιώδης κλάδος της εκπαιδεύσεως των ευγενών» και της συνήθειας να τοξεύουν έφιπποι με χαλαρή κίνηση, ώστε να ρίχνουν το βέλος με ακρίβεια προς κάθε κατεύθυνση(4) .

     Η λέξη «ευγενείς» εδώ δεν αναφέρεται μόνο στους στρατιωτικούς αριστοκράτες (Buke), αλλά και σε ακόμα παλαιότερους ευγενείς, τους Kuge, που ανίχνευαν την καταγωγή τους στους πρώτους ηγέτες καστών. Διαγωνισμοί Tοξοβολίας λέγεται ότι διοργανώνονταν ήδη από τον 4ο αιώνα μ.χ.χ., προς Τιμή της ανιδρύσεως του έθνους.

     Οι αγώνες Έφιππης Τοξοβολίας αναγνωρίζονταν ιδιαιτέρως από τους "εκλεπτυσμένους" αυλικούς ευγενείς καθ’ όλη την περίοδο Χεϊάν. Τότε αναπτύχθηκε και τελειοποιήθηκε το βασικό σύστημα εκπαιδεύσεως. Η μέθοδος αυτή υιοθετήθηκε γρήγορα από τους φιλόδοξους πολεμιστές των επόμενων εποχών, οι οποίοι συχνά λάμβαναν ως παιδικό δώρο ένα Τόξο και ένα ιππάριο από μπαμπού(5). Το πρόγραμμα εξασκήσεως των Τοξοτών απαιτούσε επανειλημμένες προσπάθειες να πετύχει κανείς τόσο σταθερούς όσο και κινούμενους στόχους, πεζή ή εφίππως.

     Οι κύριοι στόχοι ήταν ο μεγάλος στόχος (o-mato), ο στόχος-ελάφι (kusajishi) και ο στρογγυλός στόχος (marumono). Ο πρώτος, κατά τον Kaigo, τοποθετημένος σε απόσταση 33 μηκών τόξου, είχε διάμετρο περίπου 62 ιντσών. Ο δεύτερος ήταν σιλουέτα ελαφιού με δέρμα και σημαδεμένα τα καίρια σημεία που έπρεπε να πληγούν. Ο τρίτος ήταν μία στρογγυλή σανίδα γεμισμένη με άχυρο και περιτυλιγμένη με χοντρό δέρμα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτοί οι στόχοι συχνά κρέμονταν σε κοντάρια τα οποία τίθεντο σε κίνηση, ώστε ο τοξότης να εξασκεί την ικανότητά του να πετυχαίνει κινούμενους στόχους, πιο δύσκολους να διαπεραστούν από απόσταση.

     Η Έφιππη Τοξοβολία ήταν πιο αριστοκρατική και απαιτητική από την πεζή. Χρειάζονταν άριστο έλεγχο του καλπάζοντος Ίππου και ταυτόχρονη ρίψη συνεχόμενων βελών σε διαφορετικούς στόχους, είτε σταθερούς είτε εν κινήσει. Ανάμεσα στις διάφορες μορφές Τοξοβολίας περιλαμβάνονταν η τριπλή στόχευση (Yabusame), η Τοξοβολία σε καπέλο μπαμπού (Kasagake), το κυνήγι σκύλου (Inuoumono ή Inui), το κυνήγι πουλιών (Oitorigari) και το μεγάλο κυνήγι ελαφιού, αρκούδας κ.ά. (Makigari).

     Η τριπλή στόχευση (yabusame) απαιτούσε ο Ιππέας να καλπάζει πλήρως και να ρίχνει βέλη σε τρεις στόχους κατά μήκος της διαδρομής. Η Τοξοβολία σε καπέλο μπαμπού (Kasagake) γινόταν μέσα σε περιφραγμένο χώρο, όπου κρεμιούνταν καπέλα από μπαμπού. Ο Ιππέας έπρεπε να εκτοξεύσει το βέλος σε πλήρη καλπασμό για να πετύχει τα καπέλα, πρώτα από μακριά (Tokasagake) και μετά από κοντινή απόσταση (Kokasagake).

     Το Inuoumono («κυνήγι σκύλων») απαιτούσε την απελευθέρωση ενός αριθμού σκύλων μέσα σε κλειστό χώρο και την καταδίωξή τους ενώ οι Τοξότες, έφιπποι, τους στόχευαν. Το συγκεκριμένο σύστημα εκπαιδεύσεως εξελίχθηκε σε τελετουργικό διαγωνισμό όπου τριάντα έξι έφιπποι τοξότες χωρίζονταν σε τρεις ομάδες των δώδεκα. Κάθε ομάδα έμπαινε διαδοχικά σε στρογγυλή αρένα, περιφραγμένη με μπαμπού, διαμέτρου εβδομήντα δύο μηκών Τόξου, όπου απελευθερώνονταν πενήντα σκύλοι για κάθε ομάδα(5).

     Η αποστροφή για αυτή την άσκοπη σφαγή, μια αποστροφή η οποία ενισχύθηκε από τη διάδοση του βουδιστικού πνεύματος μέσα στην Ιαπωνική κοινωνία, οδήγησε σε διατάγματα που απαιτούσαν οι Τοξότες να χρησιμοποιούν μη θανατηφόρα βέλη με μεγάλες στρογγυλές αιχμές σε αυτούς τους αγώνες, ενώ τα σκυλιά να φορούν ειδικούς, επενδεδυμένους θώρακες. Με ελάχιστες παρεκκλίσεις, αυτή η τροποποιημένη μορφή ασκήσεως και αγώνων διήρκεσε αιώνες.

     Τέλος, προσομοιωτικές ασκήσεις κυνηγίου κάθε λογής χρησιμοποιήθηκαν για να ενισχύσουν την εκπαίδευση του πολεμιστή. Αυτά τα κυνήγια έγιναν ιδιαίτερα δημοφιλή στους ευγενείς πολεμιστές (bushi) προς το τέλος της περιόδου Χεϊάν και παρέμειναν και στους επόμενους αιώνες. Η πρακτική του στησίματος καταυλισμών στην ύπαιθρο, σε λόφους ή στα βουνά σε καιρούς ειρήνης, και η αναζήτηση μικρών ή μεγάλων θηραμάτων για να τα πλήξουν με βέλη, αναφέρεται συχνά σε παλαιά χρονικά. «Οι πολεμιστές που σκότωναν ελάφι ή αγριογούρουνο», γράφει ο Kaigo, «αποκτούσαν Τιμή σαν να είχαν σκοτώσει έναν στρατηγό του εχθρού». Λέγεται ότι ο Γιοριτόμο χάρηκε ιδιαίτερα όταν σκότωσε ένα ελάφι σε ένα από αυτά τα κυνήγια στο όρος Φούτζι, εκφράζοντας μάλιστα την υπερηφάνειά του σε επιστολή προς τη σύζυγό του, Μασάκο, στην Καμακούρα.

     Ακόμα και όταν ο πόλεμος εξελίχθηκε από τις συγκρούσεις μεταξύ φατριών σε πλήρους κλίμακας μάχες μεταξύ μεγάλων στρατών, οι Τοξότες του Πεζικού εξακολουθούσαν να τοξεύουν να εξαπολύσουν μαζικά πυρά εναντίον των αντιπάλων δυνάμεων. Επιπλέον, χάρη στην εξαιρετική τέχνη τους, οι Τοξότες κατείχαν προνομιακή θέση μέσα στο στράτευμα, θέση που διατήρησαν για πολύ μετά τον 15ο αιώνα, ακόμη κι όταν η πρακτική αξία του τόξου και του βέλους στο πεδίο της μάχης είχε μειωθεί αισθητά. Ακόμη και τον 18ο αιώνα, «το εθιμοτυπικό απαιτούσε οι Τοξότες να τοποθετούνται στα αριστερά, οι μουσκέτοφόροι στα δεξιά, και η μάχη να ξεκινά επισήμως με μια βροχή από βέλη» (6).

     Ο Gilbertson θεωρούσε ότι αυτή η τέχνη, όπως τόσες άλλες, πιθανόν να προήλθε από την Κίνα: «Συχνά βρίσκουμε Τοξότες να απεικονίζονται σε μεταλλοτεχνήματα, ιδιαίτερα με κινεζικές ενδυμασίες, τα θέματα να προέρχονται από την κινεζική ιστορία. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα σχετίζεται με τον διάσημο Κινέζο Τοξότη Γιογιούκι, τον οποίο οι Ιάπωνες αποκαλούσαν "Σογκούν της Θεϊκής Τοξοβολίας". Λέγεται ότι κατέρριψε μια χήνα που πετούσε μέσα σε σύννεφο, αόρατη, καθοδηγούμενος μόνο από το κρώξιμο του πουλιού.» (4)

     Μια άλλη θεωρία στη διδασκαλία του bujutsu συνδέει την απαρχή αυτής της τέχνης με το κυνήγι (και, κατά συνέπεια, με τις νομαδικές φυλές που κατοικούσαν στις βόρειες περιοχές της Ασίας) και τελικά με τους Αϊνού, εκείνους τους λευκόδερμους ιθαγενείς που απωθήθηκαν σιγά-σιγά βορειότερα στα βόρεια νησιά της Χοκκάιντο (όπου ζουν ακόμη σήμερα) από τον επεκτεινόμενο Ιαπωνικό πολιτισμό. Οι Αϊνού αναγνωρίστηκαν σε πρώιμες αναφορές της Ιαπωνικής ιστορίας ως επιδέξιοι Τοξότες, τόσο στο κυνήγι όσο και στον πόλεμο. Τα Τόξα τους, φτιαγμένα από το ιδιαίτερο ξύλο ouruma, το οποίο μοιάζει με το γιού (yew)(7), τα βέλη τους με χαρακτηριστικά φτερά (otsuba), και οι φαρέτρες τους (ika) από προσεκτικά σκαλισμένο ξύλο, ιτιάς παραμένουν πολύτιμα δείγματα μιας τέχνης που σήμερα σβήνει, αλλά κάποτε υπήρξε εξαιρετικά ανεπτυγμένη.

Οι επιδέξιοι κατασκευαστές Τόξων είχαν θέσει στην επιλεκτική διάθεση του bushi (πολεμιστή) μια εντυπωσιακή ποικιλία βασικών σχεδίων. Τα Ιαπωνικά Τόξα διετίθεντο σε κάθε μέγεθος και σχήμα και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ποικίλους σκοπούς που σχετίζονταν με τον πόλεμο, το κυνήγι, την τελετουργία ή τον αθλητισμό. Οι Ιάπωνες είχαν ακόμη αναπτύξει και τελειοποιήσει τη βαλλίστρα, μερικές από τις οποίες χρησιμοποιούνταν «στις παλιές οχυρώσεις και έφταναν τα 12 πόδια σε μήκος και ένα πόδι σε περίμετρο. Χρησιμοποιούσαν επίσης μικρότερα τόξα που εκτοξεύονταν από τον ώμο.»(3) Πρώιμα δείγματα του πρώτου τύπου Τόξων ονομάζονταν o-yumi, ενώ εκείνα του δεύτερου τύπου, που συχνά βρίσκονται σε μουσειακές συλλογές, ήταν γνωστά ως teppo-yumi. Στη δεύτερη κατηγορία, το Τόξο, συχνά, κατασκευαζόταν από κόκαλο ζώου ή ψαριού, συνήθως πλούσια διακοσμημένο. Ακόμη πιο δύσκολο είναι να εντοπιστούν δείγματα της επαναληπτικής βαλλίστρας (dokyu), που ορισμένοι συγγραφείς συνδέουν με κινεζικά πρότυπα όπως το chu-ko-no(3). Υπήρχε επίσης και κοντό Τόξο, σε παραλλαγές που κυμαίνονταν από το εξαιρετικά ευχείριστο hankyu, που χρησιμοποιούνταν στη μάχη, έως το εξίσου αξιόπιστο yokyu, που προοριζόταν για διασκέδαση ή το suzume-yumi που προορίζονταν για κυνήγι μικρών πουλιών. Το κοντό Τόξο (Azusa-Yumi) το χρησιμοποιούσαν ακόμη και μάγοι στις επικλήσεις τους(3). Ένα πολεμικό κλασικό έργο, το «Buki Niyaku», περιγράφει και εικονογραφεί «πέντε είδη Τόξων: το Maru-Ki (κυλινδρικό ή στρογγυλό τόξο), το Shige-No-Yumi (Τόξο τυλιγμένο με ρατάν), το Bankyu και το Hankyu (παρόμοια αλλά μικρότερου μεγέθους) και το Hoko-Yumi (Τόξο «ταρταρικού» σχήματος)»(4). Ήταν η ικανότητα του Bushi σε ένα συγκεκριμένο είδος Τόξου που έκανε τους Κινέζους ιστορικούς να αποκαλούν τους Ιάπωνες «λαό του μεγάλου Τόξου». Αυτό ήταν το κατ΄εξοχήν πολεμικό Τόξο, το Daikyu, που χρησιμοποιούσαν οι έφιπποι πολεμιστές (Uma-Yumi) ή πεζοί. Το μήκος του κυμαινόταν από επτά πόδια και τέσσερις ίντσες έως οκτώ πόδια ενώ, σε παλαιότερες εποχές, υπήρχαν μερικά που έφταναν τα εννέα πόδια. Σε μέγεθος, αυτό το συγκεκριμένο Τόξο φαίνεται πως είχε υιοθετηθεί ευρέως μόνο από έναν άλλο λαό –τους Ινδιάνους Soriono της ανατολικής Βολιβίας– τους οποίους ο Holmberg αποκάλεσε «νομάδες του μεγάλου τόξου». Η ισχύς (go) που χρειάζονταν ακόμη και για να λυγίσει κανείς ένα τέτοιο Τόξο θα πρέπει να ήταν αξιοσημείωτη. Όπως ανέφερε ο Harrison, ορισμένα δείγματα αυτών των Τόξων που ανήκαν σε μέλος της τάξης buke πριν την περίοδο Meiji «ήταν τόσο δυνατά ώστε δεν μπορούσα να τα λυγίσω καθόλου, πόσο μάλλον να τα χρησιμοποιήσω με οποιαδήποτε ελπίδα να κάνω βολή, αν και ο ιδιοκτήτης τα χειριζόταν με σχετική ευκολία»(8). Τα τόξα αυτά κατασκευάζονταν από διάφορα είδη ξύλου (συνήθως προσεκτικά επιλεγμένο μπαμπού) που κολλούσαν μεταξύ τους, με μία χαρακτηριστική καμπή προς τα άκρα που ονομάζονταν kata, όπου η χορδή (tsuru, tsura, tsurao) ακουμπούσε σε ένα μικρό μήκος. Ενδιαφέρον έχει ότι αυτό το τμήμα ενισχύονταν με μέταλλο, το otokane και όταν η χορδή χτυπούσε επάνω του, παρήγαγε έναν ήχο που χρησιμοποιούνταν ως σήμα. Όταν ο Μικάδο απαιτούσε νερό για το πλύσιμο το πρωί, τρεις από τους υπηρέτες του έδιναν το σήμα χτυπώντας τις χορδές των Τόξων τους.(4)

Οι χορδές κατασκευάζονταν από ειδικούς τεχνίτες (Tsura-Sashi) από μακριές ίνες κάνναβης, νεύρα ή μετάξι (το μετάξι προορίζονταν για χορδές, κυρίως, τελετουργικών Τόξων). Οι χορδές υπήρχαν σε πολλές ποιότητες, από τις σκληρές, δυνατές (για πολεμικά Τόξα) έως τις μαλακές και ελαστικές (kusune) που χρησιμοποιούνταν στα κυνηγετικά και αθλητικά Τόξα. Εφεδρικές χορδές μεταφέρονταν πάντοτε στη φαρέτρα ή σε ειδικό δερμάτινο, ή από καλάμι, καλάθι (tsuru-maki), συχνά πλούσια διακοσμημένο. Υπήρχαν, όπως μας λέει ο Gilbertson, «...πολλά είδη φαρετρών (yebira): κάποιες για πόλεμο, άλλες για το κυνήγι, εκτός από τις πιο στολισμένες όπως εκείνες που φορούσαν οι φρουροί των ανακτόρων, στις οποίες τα βέλη απλώνονταν πίσω από την πλάτη (σαν την ουρά του παγωνιού). Αυτές οι διακοσμημένες φαρέτρες ονομάζονταν heikoroku»(4).

Αρχίζοντας από τα παλαιότερα υποδείγματα φαρετρών, όπως οι kachi-yuki, o Stone χωρίζει όλες τις ιαπωνικές φαρέτρες σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει ανοιχτές φαρέτρες που κρατούσαν τα βέλη χωριστά, προστατεύοντάς τα και κάνοντάς τα εύκολα προσβάσιμα στον Tοξότη. Πενήντα βέλη μπορούσαν να περιέχονται μέσα σε αυτές τις ανοιχτές φαρέτρες, μέχρι που, τελικώς, αντικαταστάθηκαν από ελαφρύτερες, καλυμμένες "βελοθήκες" (yazutsu ή yatsubo) στις οποίες φέρονταν λιγότερα βέλη. Αυτές οι κλειστές φαρέτρες, σε σχήμα κιβωτίου, κρατούσαν τα βέλη καλά προστατευμένα από τις καιρικές συνθήκες, αλλά ήταν άβολες όταν χρειαζόταν να εξαπολυθεί γρήγορη βολή. Παρά ταύτα, ακόμη κι αν τα φτερά χαλάρωναν αν τα βέλη δεν ήταν καλά στερεωμένα, οι κλειστές φαρέτρες θεωρούνταν πιο βολικές από τους έφιππους Τοξότες, επειδή, όπως εξηγεί ο Jonas, τα βέλη προστατεύονταν καλύτερα κατά τη διάρκεια δύσκολων μαχών (συχνά σε ανώμαλο ή επικίνδυνο έδαφος) και υπό όλες τις καιρικές συνθήκες.

Μεταξύ των φαρετρών της δεύτερης κατηγορίας, η αρχαία διδασκαλία της Τοξοβολίας μνημονεύει την μεγάλη και αρχαία dohyo-yari, τη χαρακτηριστική utsubo, που συνήθως ήταν καλυμμένη με γούνα, καθώς και την παράξενα σχηματισμένη tsubo-yamagui.

Ανάμεσα στις τελετουργικές φαρέτρες, η πιο κοινή που βρέθηκε σε ναούς μοιάζει με μία "πολυθρόνα" με πολύ ψηλή πλάτη και κοντό πόδι, επάνω στο οποίο τα βέλη στερεώνονταν με λουριά, όπως στη kari-yebira (φαρέτρα κυνηγιού). Αυτές οι φαρέτρες χωρούσαν από δύο έως τρεις δωδεκάδες βέλη και φαίνεται ότι τοποθετούνταν στο έδαφος· άλλες φαρέτρες, που φέρονταν στην πλάτη, είχαν κωνικό ή τετραγωνικό σχήμα, συχνά λουστραρισμένες και διακοσμημένες.

Οι φαρέτρες της πρώτης κατηγορίας, δηλαδή του ανοικτού τύπου, όπως η κοινή kari-ebira, ήσαν «κάτι περισσότερο από ένα πλαίσιο από μπαμπού, πολύ ελαφριές, στις οποίες τα βέλη στερεώνονταν με λουριά τυλιγμένα γύρω τους»(4). Αυτές οι φαρέτρες εχρησιμοποιούντο τόσο στο κυνήγι όσο και στον πόλεμο από τους πεζούς Bushi, ενώ εικάζεται ότι οι βαρύτεροι τύποι, είτε μεταφέρονταν από ανώτερο έφιππο Bushi είτε από τους υπηρέτες του.

Ο Τοξοποιός ή κατασκευαστής βελών (ya-haki) προσέφερε επίσης στον Bushi μεγάλη ποικιλία από βέλη (ya) των οποίων οι κορμοί (yagara) είχαν διάφορα μήκη, με αιχμές (yajiri) κάθε δυνατού σχήματος και υλικού, ανάλογα με τον σκοπό τους. Για παράδειγμα, στην Τοξοβολία επί στόχου, οι Bushi χρησιμοποιούσαν αμβλείες αιχμές (mato-ya) με ξύλινες, αχλαδόσχημες, κεφαλές (ki-hoko), οι οποίες χρησιμοποιούνταν επίσης στα περίφημα αυτοκρατορικά κυνήγια σκύλων (inuoi) και κυνοθηρίας (inuomono) που καθιερώθηκαν από τον Αυτοκράτορα Τόμπα τον 12ο αιώνα.

Άλλες ενδιαφέρουσες μορφές αιχμών ήταν εκείνες που υποτίθεται ότι προέρχονταν από τα κινεζικά «συρίζοντα» βέλη (hao-shi, ming-ti) που περιγράφει ο Laufer. Αυτές οι αιχμές είχαν διάτρητες κεφαλές σε σχήμα γογγυλιού (kabura-ya, hiniki-ya) «μέσα από τις οποίες ο αέρας περνούσε παράγοντας έναν σφυριχτό ήχο ενώ μερικές έφεραν ειδική μεταλλική ενίσχυση κεφαλής»(3). Ο ήχος (hyago) που παρήγετο από αυτά τα συριστικά βέλη (hikime, meiteki) ήταν ιδιαιτέρως έντονος και ευκρινής αναδεικνύοντάς τα χρήσιμα για σηματοδοσία. Μερικές φορές ετοποθετείτο μια ειδική μεταλλική κεφαλή εκρηκτικού τύπου η οποία μετέτρεπε τα βέλη αυτά σε ρουκέτες (hi ya) κατάλληλες για επιθέσεις εναντίον οχυρώσεων.

Ο χάλυβας, υψηλής σκληρότηος, ήταν το κύριο υλικό που προοριζόταν για την κατασκευή τόσο των κυνηγετικών όσο και των πολεμικών αιχμών βελών, αλλά κανείς ακόμη δεν έχει καταφέρει να τις ταξινομήσει όλες, εξαιτίας της τεράστιας ποικιλίας σχημάτων και μεγεθών που επινοήθηκαν από τις γενιές των κατασκευαστών τους Ya Haki. Οι κύριες υποδιαιρέσεις, όπως επισημαίνει ο Gilbertson, φαίνεται να ήταν οι yanagi-ba ή βέλη «φύλλου ιτιάς», τα togari-ya ή μυτερά βέλη, τα karimata, δηλαδή διχαλωτά ή με δύο αιχμές, και τα watakusi, βέλη «σχισίματος σάρκας» ή με αγκίστρια. Αυτές οι κατηγορίες, ωστόσο, υποδιαιρούνταν σε πολυάριθμες παραλλαγές(4). Φωτογραφίες ή σχέδια αυτών των αιχμών βελών που διασώζονται σε δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές δίνουν μόνο μια γενική ιδέα για την τεράστια ποικιλία τους, καθεμία από τις οποίες, στην εξαιρετικά εξειδικευμένη κοινωνία της φεουδαρχικής Ιαπωνίας, είχε έναν συγκεκριμένο σκοπό. Το γεγονός ότι τα αιχμηρά βέλη που ήταν επιδέξια σχεδιασμένα μπορούσαν να διαπεράσουν ακόμη και σιδερένιες πλάκες και αυτό αποδεικνύεται, αφενός, από την ευκολία με την οποία ένας Ιάπωνας Τοξότης κάρφωσε κορεατική ασπίδα για να την προσφέρει δώρο στον αυτοκράτορα και, αφετέρου, από τη δομή και σύνθεση της πανοπλίας που φορούσαν οι bushi, οι οποίοι έτρεφαν μεγάλο σεβασμό για τη φονικότητα των βελών του αντιπάλου. Η Ιαπωνική Τοξοβολία, ως επιστήμη αλλά και ως τέχνη, χρησιμοποιήθηκε στον πόλεμο, σε τελετουργικές ιεροτελεστίες και σε αθλήματα, ενώ στο υψηλότερο επίπεδο αποτελούσε πειθαρχία συντονισμένης ολοκληρώσεως του Τοξότη. Για τον Bushi, οι λέξεις «πόλεμος» και «τόξο με βέλος» (yunda-ya) ήταν σχεδόν συνώνυμες. Οι άντρες μιλούσαν για τον Χατσιμάν, τον Θεό των Μαχών (Asyumi-Ya No Hachiman), ενώ το αριστερό χέρι ονομαζόταν yunde (yumi-no te ή «χέρι του Tόξου»), όρος που έδωσε και την κοινή ονομασία για τον «στρατιώτη» ως «φορέα του Tόξου»(1). Στο πεδίο της μάχης, η Tοξοβολία ησκείτο κυρίως είτε από Iππείς είτε από πεζούς, σε σχηματισμούς γραμμών Tοξοτών. Όπως σημειώθηκε προηγουμένως, η Έφιππη Τοξοβολία εθεωρείτο η πιο αρχαία μέθοδος, που ανάγεται στις ηρωικές εποχές εκείνων που, σύμφωνα με τις Ιαπωνικές παραδόσεις, διαμόρφωσαν την πρώιμη ιστορία της χώρας. Μάλιστα, εθεωρείτο πιο αριστοκρατικό αν τα βέλη του Ιππέως, απλώς, έπλητταν τον εχθρό και ο πολεμιστής συνήθως δεν αφίππευε για να δώσει το τελικό χτύπημα, εκτός αν ο αντίπαλος ήταν ίσης κοινωνικής τάξης. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι πεζοί στρατιώτες του αναλάμβαναν τέτοιες λεπτομέρειες.

Πρόσωπα υψηλών τάξεων είχαν εδραιώσει την φήμη τους ως δεινοί Τοξότες, ήδη, από τις πρώτες καταγεγραμμένες περιόδους της Ιαπωνικής ιστορίας, επιδεικνύοντας υψηλές τεχνικές και μεθόδους χειρισμού των Τόξων τους. Όταν η οικογένεια Mononobe καταστράφηκε τελικά από τη φατρία Soga, ο Yorozu, υποτελής των Mononobe, αρνήθηκε να παραδοθεί και κατέφυγε σε φυλάκιο στο Naniwa. Καταδιωκόμενος από τους Τοξότες των Soga, κρύφτηκε σε δάσος μπαμπού και κράτησε τους διώκτες του σε απόσταση με μια σειρά τεχνασμάτων, όπως το δέσιμο κλαδιών μπαμπού με σπάγκους για να δημιουργεί κινήσεις και ψεύτικες εντυπώσεις, παρασύροντας τα βέλη των εχθρών σε λάθος κατεύθυνση, ενώ ο ίδιος συνέχιζε να σπέρνει θάνατο και πανικό. Τελικώς, τραυματισμένος στο γόνατο, ανέβηκε σε έναν λόφο και εξακολουθούσε να εξαπολύει τα βέλη του μέχρι το τέλος, πριν ρίξει το σπαθί του στο έδαφος και τρυπήσει τον ίδιο του τον λαιμό με ένα στιλέτο.(9)

Κατά τον δέκατο τρίτο αιώνα, η Έφιππη Τοξοβολία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόκρουση της απόπειρας εισβολής της Ιαπωνίας από τις μογγολικές ορδές του Κουμπλάι Χαν, οι οποίες φημίζονταν για την ακριβή και λυσσαλέα χρήση της βαλλιστρίδας. Αυτή η ευέλικτη και εξαιρετικά ατομική μορφή Τοξοβολίας αποτέλεσε επίσης καθοριστικό παράγοντα στους αγώνες πολιτικής επικράτησης που διεξήγαγαν οι μεγάλες φατρίες της Ιαπωνίας ( Taira και Minamoto) από το 1180 έως το 1185. Η επική λογοτεχνία μνημονεύει τον Nasu-no-Yoichi, έναν πολεμιστή της οικογένειας Minamoto, ο οποίος, όταν προκλήθηκε, εξαπέλυσε βέλος από την ακτή της Yashima και πέτυχε να χτυπήσει από μακριά το βασιλικό έμβλημα που βρισκόταν στην κορυφή του καταρτιού ενός εχθρικού πλοίου. Άλλα ονόματα σπουδαίων Τοξοτών αναφέρονται στα χρονικά και σε χειρόγραφα αναφορικώς με την Τοξοβολία. Ο Yoshiie, της οικογένειας Minamoto (πρόγονος του Γιοριτόμο, ιδρυτή του στρατιωτικού φεουδαλικού συστήματος Καμακούρα), αναγνωρίστηκε επισήμως ως Hachiman Taro («πρωτότοκος του Hachiman, του Θεού του Πολέμου») για τα κατορθώματά του σε συγκρούσεις με τους ιθαγενείς του Βορρά. Κατείχε μόνιμη θέση στο αυτοκρατορικό δικαστήριο, όπου η παρουσία του διασφάλιζε ότι η ησυχία του αυτοκράτορα θα παρέμενε αδιατάρακτη. Λέγεται επίσης ότι ο Tαμετόμο, άλλος θείος του Yoritomo, χρησιμοποιούσε τόσο ισχυρό τόξο ώστε μπορούσε να σκοτώσει δύο άνδρες με ένα μόνο βέλος, όπως έκανε κατά τη διάρκεια του πολέμου του Hōgen (1156–58). Λέγεται ακόμη ότι πετύχαινε το κράνος του αδελφού του Γιοσιμότο στόχο του χωρίς να προκαλεί τραυματισμό. Όταν αυτός ο ακατάβλητος πολεμιστής συνελήφθη, εξουδετερώθηκε αφαιρώντας του έναν τένοντα από το δεξί του χέρι και, κατόπιν, στάλθηκε εξόριστος στο νησί Οσίμα. Η παράδοση αναφέρει ότι, αν και είχε ακρωτηριαστεί ώστε να του είναι αδύνατον να τεντώσει Τόξο, αυτός εν συνεχεία ανέπτυξε μια νέα και εξίσου θανατηφόρα μέθοδο για να εξακολουθεί να εκτοξεύει τα θανατηφόρα βέλη του.

Ο Τατεμπίτο μνημονεύεται στα επίσημα αρχεία ως ο Τοξότης που εκτόξευσε βέλος διαπερνώντας την πρώτη σιδερένια ασπίδα που παρουσιάστηκε στον αυτοκράτορα Nintoku από Κορεάτη απεσταλμένο, λαμβάνοντας τον τίτλο "Ikuba" (στόχος) μετά την επιτυχία αυτού του κατορθώματος(1). Ο Ασαμούρα, Τοξότης στην υπηρεσία του Γιοριτσούνε τον 13ο αιώνα, κατάφερε να ανακτήσει ένα πολύτιμο κατοικίδιο πτηνό εκτοξεύοντας βέλος χωρίς να το σκοτώσει· και ο Μουτσούρου, βασιλικός Τοξότης στην αυλή του αυτοκράτορα Τόμπα (1108–1123), χρησιμοποίησε διχαλωτό βέλος για να κόψει τα πόδια ενός ψαραετού που κρατούσε ψάρι μόλις πιασμένο από τη βασιλική λίμνη, σώζοντας έτσι το ψάρι χωρίς να παραβιάσει τη βουδιστική εντολή κατά της αφαίρεσης ζωής εντός αυτοκρατορικών εδαφών(1). Ο Σιγκέουτζι, ένας από τους καπετάνιους που ακολούθησαν τον Νίττα Γιοσιζάντα εναντίον του στρατού του Ασικάγκα Τακαουτζί στο Χιόγκο, εκτόξευσε επίσης βέλος σε ψαραετό που πετούσε πάνω από εχθρικές δυνάμεις. Όταν θαυμαστές του ζήτησαν το όνομά του, ο Σιγκέουτζι έστειλε βέλος επάνω στο οποίο το είχε γράψει, καρφώνοντάς το σε εχθρικό πύργο (και στον φρουρό του) από απόσταση 360 βημάτων.

Ο Brinkley αναφέρεται σε «αξιόπιστες» πηγές σχετικά με την ακρίβεια της Ιαπωνικής Τοξοβολίας, και καταγράφει τα ονόματα των Wada Daihachi και Tsuruta Masatoki. Στο Κιότο, ο πρώτος εκτόξευσε 8.133 βέλη από το ένα άκρο του ναού Sanjusangen-do (Αίθουσα των Τριάντα Τριών Στύλων) έως το άλλο, το 1686.

Η απόσταση μεταξύ τόξου και στόχου ήταν περίπου 128 γιάρδες και το κατόρθωμα περιλάμβανε ρυθμό πέντε βελών το λεπτό, από την ανατολή ως τη δύση, για είκοσι τέσσερις συνεχείς ώρες. Ο Masatoki, Τοξότης στην υπηρεσία του φεουδάρχη του Σακάι, εκτόξευσε 10.050 βέλη (εκ των οποίων 5.383 χτύπησαν το κέντρο του στόχου) στις 19 Μαΐου 1852, στον Sanjusangen-Do του Έντο, μέσα σε είκοσι ώρες αδιάκοπης Τοξοβολίας, με μέσο όρο εννέα βελών ανά λεπτό.

Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα, η Τοξοβολία ασκήθηκε σε ευρύτερη, δημοφιλή, κλίμακα, καθώς συμπαγείς ομάδες Τοξοτών παρήγαγαν ένα συνεχές ρεύμα τοξεύσεων, εναλλάσσοντας βολές γραμμή προς γραμμή, ενώ προχωρούσαν ασταμάτητα προς τον εχθρό. Πολλοί γενναίοι έπεσαν κάτω από πυκνά κύματα των εχθρικών βελών αφού προχώρησαν πέρα από τις δικές τους γραμμές εξαπολύοντας επιθέσεις κατά των Μογγόλων. Οι ευφυείς πολεμιστές bushi εκινούντο για να προκαλέσουν σε σύγκρουση τους αντιπάλους τους μόνο όταν οι δικοί τους Τοξότες είχαν αποδυναμώσει την δύναμη πυρός του εχθρού, αυξάνοντας έτσι τις πιθανότητες επιτυχίας σε λογική απόσταση. Όπως είχε ήδη αναφερθεί, η εμφάνιση των πυροβόλων όπλων και η χρήση τους σε ευρεία κλίμακα περιόρισε τη στρατηγική σημασία του Τόξου στο πεδίο μάχης, αλλά το διατήρησε άθικτο (και συχνά μεγεθυμένο) ως εθνικό κειμήλιο.

Η τελετουργική Τοξοβολία αναπτύχθηκε σχεδόν ταυτόχρονα με τη στρατιωτική χρήση του τόξου. Οι ιερές τελετές που τιμούσαν την ίδρυση του Ιαπωνικού έθνους (αναφερόμενες ήδη από την εποχή του αυτοκράτορος Seinei το 483 μ.χ.χ.) περιλάμβαναν αριστοκρατικούς αγώνες δεξιοτεχνίας στο ιερό πλαίσιο των ναών του Σίντο. Η παράδοσή τους διατηρείται ακόμη και σήμερα στα πολύχρωμα δρώμενα Yabusame, που τελούνται κάθε Σεπτέμβριο στην Καμακούρα και το Τόκιο, συνδέοντας άμεσα το Τόξο με την απαρχή της φυλής Yamato. Άλλες τελετουργικές χρήσεις του Τόξου και του βέλους βρίσκονται στους εορτασμούς του Νέου Έτους (harai). Αυτές οι επίσημες επιδείξεις ισχύος θεωρείται ότι προέρχονται από τους αυτοκρατορικούς αγώνες της πέμπτης δυναστείας και ετελούντο κάθε χρόνο κατά την περίοδο Νάρα και Χεϊάν. Εξίσου διάσημη είναι η τελετουργία τεντώματος της χορδής (nuigen), της οποίας οι δονήσεις θεωρούνται καλός οιωνός για ένα νεογέννητο μέλος της βασιλικής οικογένειας. Άλλες γνωστές τελετές περιλαμβάνουν το Hikime, όπου το διάτρητο βέλος που παράγει σφυριχτό ήχο εκτοξεύεται για να καλωσορίσει ένα νεογέννητο (Tanjo-Hikinu) ή για να αποδιώξει κακά πνεύματα ή ασθένειες (Yagoshi-Hikime). Τέλος, το Τόξο έκανε την εμφάνισή του με την αρχαϊκή σημασία του ακόμη και στην τελετή του Seppuku κατά την περίοδο πριν από την Αποκατάσταση Meiji. Σύμφωνα με την περιγραφή του Satow στο "Diplomat in Japan", αφού η πράξη είχε ολοκληρωθεί και το σώμα του πολεμιστή κείτονταν νεκρό, αφαιρείτο το εγχειρίδιο και έπειτα ένας αξιωματούχος προχωρούσε, κρατώντας Τόξο, για να λάβει τις καταθέσεις των επίσημων μαρτύρων(10). Το Τόξο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται συμβολικά μέχρι και σήμερα, για παράδειγμα, στο κλείσιμο αγώνων σούμο. Αυτή η τελετή, που προέρχεται από την περίοδο Έντο, σήμαινε το τέλος του τουρνουά· ένα πολύτιμο Τόξο δινόταν στον νικητή παλαιστή, ο οποίος το περιέστρεφε επιδεικτικώς σε τελετή που ονομάζεται yumitori-shiki.

Πέρα όμως από την τελετουργική και πολεμική χρήση, το Τόξο και το βέλος αποτέλεσαν όργανα ολοκληρώσεως και συντονισμού της προσωπικότητος του Τοξότη σε επίπεδο σωματικό, πνευματικό και, τελικώς, ψυχικό, στο πλέον δύσκολο και πολύπλοκο στάδιο. Η Ιαπωνική Τοξοβολία, το kyudo, βασίζεται στις φιλοσοφικές αρχές του Tαοϊσμού και του Βουδισμού ερμηνευμένες με ιδιαίτερο τρόπο και προσαρμοσμένες στη ιαπωνική νοοτροπία από τις εσωτερικές σχολές του Ζεν, που η στρατιωτική τάξη αποδέχτηκε ανεπιφυλάκτως.Το Ζεν, όπως θα δούμε αργότερα, πρόσφερε αυτό το δόγμα ολοκληρώσεως και συντονισμού με διάφορες βαθύτερες τεχνικές και ασκήσεις εσωτερικής, κοιλιακής αναπνοής και αυτοσυγκεντρώσεως, που σταθεροποιούν το νου και εξασφαλίζουν τον απόλυτο έλεγχο κάθε κινήσεως, επιτρέποντας έτσι στον Τοξότη τον διαρκή έλεγχο ως προς τον έλεγχο του Τόξου, τον στοχασμό και την διατήρηση της τροχιάς του βέλους με κατάληξη την ευστοχία. Τέλος, το kyudo παρείχε στους αφοσιωμένους μαθητές του ποικιλία κινήτρων, αναλόγως των προσδοκιών ενός εκάστου· μπορούσε να χρησιμεύσει ως άσκηση φυσικού συντονισμού, πειθαρχία νοητικού ελέγχου, φιλοσοφία ισορροπίας, ή και ως σύνθεση όλων αυτών.

Η εξάσκηση στο Kyudo, όπως εκτελείται ακόμη και σήμερα με παραδοσιακή ενδυμασία, βασίζεται στη χρήση του μακρού Τόξου ενάντια σε τρεις βασικούς τύπους στόχων: τον στόχο δεκατεσσάρων ιντσών, τον στόχο τριάντα δύο ιντσών (Hammato) ή τον στόχο εξήντα τεσσάρων ιντσών (O-Mato). Η απόσταση μπορεί να κυμαίνεται από 85 πόδια στην κοντινή τόξευση (Chikamatto) έως 180 πόδια ή περισσότερο στη μακρινή τόξευση (Enteki), καθώς και στην βολή μεγάλης τροχιάς (Inagashi) όπου ο στόχος απομακρύνεται. Εκλεπτυσμένες τεχνικές (μικρά κεριά, στενές λωρίδες χαρτιού, θυρεοί κ.ά.) χρησιμοποιούνται επίσης από έμπειρους δασκάλους της Τοξοβολίας, ακολουθώντας αρχαίες Παραδόσεις Τοξοτών οι οποίοι μπορούσαν να πετύχουν τέτοιους στόχους κάτω από τις πιο απαιτητικές συνθήκες — ακόμη και σε ημίφως ή απόλυτο σκοτάδι ή ακόμη και με δεμένα μάτια.

Στους αρχαίους χρόνους, ήταν η καθαρότητα της εκτελέσεως, η χάρη και ο έλεγχος του Τόξου (όπως έδειχνε ολόκληρη η εικόνα του Τοξότη) που αντιπροσώπευαν το κύριο, ουσιώδες πεδίο του Κyudo, δηλαδή την επίτευξη του επιθυμητού συντονισμού. Η εξάσκηση με το όπλο καθορίζονταν με ακρίβεια και τελετουργικώς, ενσωματωμένη σε αλληλουχίες ρευστών κινήσεων και χειρισμών, καθεμία πλήρης και αυτοτελώς κθοριζόμενη, ενώ, συγχρόνως οδηγούσε αρμονικώς προς την επόμενη κίνηση. Τα βασικά σημεία που διακρίνονται ακόμη και σήμερα στις μεγάλες Σχολές του Κyudo είναι: η στάση (Αshibumi) σε πλήρη ισορροπία· η κοιλιακή επικέντρωση και αναπνοή (Dozukuri)· η εγκαθίδρυση του βέλους (Υugame)· η ανύψωση του τόξου με την έλξη του βέλους (Uchiokoshi)· η καταβίβαση του Τόξου με την έλξη της χορδής (Ηikawake)· η ολοκλήρωση της έλξεως της χορδής, με το βέλος διευθετημένο προς την γραμμή σκοπεύσεως και στο ύψος του στόματος (Κai)· η απελευθέρωση (Ηanare)· και η τελική φάση (Ζanshin) της παρακολουθήσεως της τροχιάς του βέλους, με τα χέρια τεντωμένα σε αντίθετες εκτάσεις. Η πλήρης εξάσκηση απαιτεί μια τυπική ακολουθία (Κata) που επαναλαμβάνεται σε πλήρη συντονισμό, ξανά και ξανά. Ηρεμία, πνευματική σταθερότητα, πλήρης εκτόνωση της ενέργειας είναι οι κύριοι στόχοι. Το να πετύχει κανείς τον στόχο, αν και σημαντικό, δεν αποτελούσε τον κύριο σκοπό της τέχνης, όπως τόνιζαν πολλοί παλιοί δάσκαλοι. Πίστευαν ότι η ακρίβεια θα προέκυπτε αναπόφευκτα από τον συντονισμένο έλεγχο και την επαναλαμβανόμενη τελειοποίηση της εξασκήσεως.

Η Τοξοβολία Κyudo εξασκείται εκτενώς σήμερα στην Ιαπωνία και στο εξωτερικό, σύμφωνα με τα στυλ που διεμόρφωσαν και ακολουθούν παραδοσιακές Σχολές όπως οι Takeda, Shigo, Ogasawara, Hioki και Nichioku, οι οποίες κατάγονται από ακόμη Σχολές όπως, μεταξύ άλλων, Nihon, Kajima και Soken. Υπάρχουν όμως ενδείξεις ότι το παραδοσιακό δόγμα του Kyudo επηρεάζεται ολοένα και περισσότερο από τα δυτικά στυλ Τοξοβολίας, τα οποία δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στο τελικό στοχαστικό αποτέλεσμα (παραβλέποντας το τελετουργικό μέρος). Κατά συνέπεια, το Κyudo γίνεται πιο ανταγωνιστικό, όπως θα μπορούσε να αναμένεται σε ένα άθλημα αθλητικής και όχι πολεμικής διαστάσεως. Το αποτέλεσμα είναι η υποταγή της εσωτερικότητος του Kyudo στην εξωτερικότητα της αθλητικής Τοξοβολίας όπως αυτή προσεγγίζεται από τους Δυτικούς με συνέπεια τον παραμερισμό των εσωτεριστικών ιδανικών της αναπτύξεως του πνεύματος στους εξωτερικούς παράγοντες μιας μηχανιστικής τεχνικής την οποία ενδιαφέρει μόνον η ανταγωνιστική ευστοχία.

Βιβλιογραφικές παραπομπές:

1. Βrinkley, Captain F. "JAPAN", 1902

2. Lidstone R. A. "AN INTRODUCTION TO KENDO", 1964

3. Stone George Cameron "A GLOSSARY OF THE CONSTRUCTION, DECORATION

AND USE OF ARMS AND ARMOR", 1961

4. Gilberston Edward "JAPANESE ARCHERY AND ARCHERS" 1895

5. Kaigo Tokiomi "JAPANESE EDUCATION, ITS PAST AND PRESENT" 1968

6. Scidmore, Eliza R. "THE JAPANESE YANO-NE", 1901

7. Greey Edward, "THE BEAR WORSHIPERS OF YEDO", 1874

8. Ηarrison E. J. "THE FIGHTING SPIRIT OF JAPAN", χ.χ.

9. Τsunoda Ryusaku; de Bary, William Theodore; and Keene, Donald;comps.

and eds. "SOURCES OF JAPANESE TRADITION", 1959

10. Μaloney James Clark "UNDERSTANDING THE JAPANESE MIND", 1954

Για την ακεραίωση της "εικόνος" της Ιαπωνικής Τοξοβολίας θα ανασύρουμε δύο αποτμήματα από παλαιότερες, έγκυρες, πηγές οι οποίες, όχι μόνον προσδίδουν το "χρώμα" μιας εποχής για το συγκεκριμένο γνωστικό αντικείμενο αλλά και επιπροσθέτουν σημαντικές πληροφορίες. Ας τις προσέξουμε:

Kyū-jutsu ή τοξοβολία που έχει εξελιχθεί σε τέχνη. Κατά την εποχή των Σογκούν Ασικάγκα η Τοξοβολία έπαψε να εξασκείται εκτεταμένα, αλλά στο τέλος του 15ου αιώνος σημειώθηκε μεγάλη αναβίωση της τέχνης. Η αναβίωση αυτή οφείλετο στον Heki Masatsugu από το Γιαμάτο, ο οποίος ήταν τόσο επιδέξιος ώστε λεγόταν ότι ποτέ δεν αστοχούσε. Από τότε και σε όλη την περίοδο Τοκουγκάβα η Τοξοβολία ησκείτο ευρέως, παρά την εισαγωγή των πυροβόλων όπλων. Όσοι επιθυμούσαν να αποκτήσουν φήμη εξησκούντο στο να χτυπούν στόχο από τη μία άκρη του ναού Sanjū-Sangen-Dō στο Κιότο ως την άλλη. Ο ναός αυτός έχει μήκος 396 πόδια και η φήμη ενός δασκάλου-τοξότη ήταν ανάλογη της επιτυχίας του σε αυτή τη μακρινή βολή. Αργότερα ανηγέρθη άλλος ναός, ο Sanjū-Sangen-Dō στο Φουκαγκάουα του Έντο, όπου οι Tοξότες κατέφευγαν για παρόμοια άσκηση. Πρέπει ωστόσο να ειπωθεί ότι στα τελευταία χρόνια της περιόδου Τοκουγκάβα τα τόξα και τα βέλη έχασαν μεγάλο μέρος της αξίας τους ως πολεμικά όπλα, εξαιτίας της εκτεταμένης χρήσεως πυροβόλων όπλων. Η άσκηση διατηρήθηκε κυρίως ως μία κομψή στρατιωτική τέχνη.

Τοξοβολία (Kyūdō, Kyūjutsu).

Ήδη, σε προϊστορικούς χρόνους οι κάτοικοι των ιαπωνικών νησιών χρησιμοποιούσαν τόξο (Yumi) και βέλος (ya). Οι αιχμές των βελών κατασκευάζονταν από πυρόλιθο, όπως αποδεικνύουν πολυάριθμα ευρήματα. Εντυπωσιακό είναι ότι τα βέλη με λίθινες αιχμές συμφωνούν σε σχήμα και μέγεθος με εκείνα που βρέθηκαν στη Γαλλία και το Βέλγιο από την Λιθίνη Εποχή.

Πριν από την εισαγωγή των πυροβόλων (1542), στην Ιαπωνία η χρήση του τόξου μαζί με λόγχη και σπαθί ήταν τόσο διαδεδομένη ώστε το αριστερό χέρι λεγόταν απλά «χειρ του τόξου» (yunde). Το συνηθισμένο τόξο είχε μήκος 1,80 έως 2,20 μέτρα και απετελείτο από πολλές λωρίδες ξύλου και μπαμπού, που ενώνονταν γερά με ταινίες από κάνναβη. Υπήρχαν και τόξα τόσο μεγάλα ώστε έπρεπε να τα χειρίζονται δύο τοξότες. Υπήρχαν όμως και μικρότερα τόξα μήκους 1 έως 1,50 μ., κατασκευασμένα από κέρατο ή ψαροκόκαλο.

Ιδιαίτερο γνώρισμα κάθε ιαπωνικού Tόξου είναι ότι το άνοιγμα της χορδής του δεν βρίσκεται στο μέσον, αλλά στο κατώτερο τρίτο του μήκους του. Τα παλαιότερα Tόξα ήσαν απλά και χωρίς διακόσμηση· αργότερα βερνικώνονταν και στολίζονταν. Στις συλλογές σήμερα συναντά κανείς συχνά «τόξα εξασκήσεως», που εξακολουθούν να κατασκευάζονται με εξαιρετική δεξιοτεχνία.

Το συνηθισμένο βέλος έχει σήμερα μήκος 0,75 έως 1,00 μ. Ο κορμός του (ya-no-take) είναι από ξύλο ή μπαμπού. Το πίσω άκρο του, μήκους περίπου 15 εκ., έφερε τρεις σειρές φτερών αετού ή γύπα και συχνά ετοποθετείτο επάνω του το όνομα του τοξότη, ώστε να γνωρίζουν ποιος είχε πετύχει τον στόχο. Οι αιχμές από χάλυβα κατασκευάζονταν κυρίως στο Κιότο, στο Κάγκα και στο Έτσίζεν και είχαν διάφορα σχήματα και μεγέθη· συνήθως μήκος δώδεκα εκατοστών και πλάτος οκτώ εκατοστών. Εχρησιμοποιούντο, επίσης, αιχμές που έφεραν τρύπες για πυροτεχνικές γομώσεις, ώστε το βέλος να εκτοξεύει σπίθες ή και να εκρήγνυται.

Οι Ιάπωνες Tοξότες έφεραν μαζί τους 20 έως 25 βέλη μέσα στη φαρέτρα (ebira). Λέγεται ότι ο θεός Amaterasu εφοδίασε τον Ninongi για τη μάχη εναντίον του αδελφού του Susano με μία φαρέτρα χιλίων και μία πεντακοσίων βελών. Στο Ninhon υπάρχει επίσης ένας ειδικός προστατευτικός θώρακας για την πλάτη (τόμο). Οι Ιάπωνες είχαν εκπληκτική ακρίβεια· το 1686 ο Wada Daihachirō στο ναό Sangendō στο Κιότο εκτόξευσε σε 24 ώρες 8133 βέλη, με μέσο όρο πάνω από πέντε το λεπτό, ενώ η απόσταση του στόχου έφτανε τα 120 μέτρα.

Η τέχνη της Tοξοβολίας καλλιεργείται με ζήλο, διδάσκεται σε σχολές και θεωρείται σημαντικό στοιχείο εκπαιδεύσεως.

H ΣΧΟΛΗ OGASAWARA-RYU

Κάθε αναφορά στην Ιαπωνική Παραδοσιακή Τοξοβολία θα ήταν ελλιπής χωρίς την διαμνημόνευση της Σχολής Ogasawara-ryū, ενός τελετουργικού επικέντρου Έφιππης και στατικής Τοξοβολίας αλλά και "ετικέτας", η οποία επί εννέα αιώνες συντηρεί αναλλοίωτες τις βάσεις της Ιαπωνικής Παραδόσεως στους συγκεκριμένους ιστορικούς πυλώνες της Ιαπωνικής κουλτούρας. Η Σχολή Ogasawara-ryū (小笠原流) είναι μία από τις αρχαιότερες Ιαπωνικές Σχολές που συνδυάζουν πολεμικές τέχνες και τελετουργία. Περιλαμβάνει την τέχνη της Ευπρεπείας ("Ετικέτα", Reihō), την Παραδοσιακή Τοξοβολία (Kyūjutsu), την Ιππασία (Bajutsu) και την Έφιππη Τοξοβολία (Yabusame). Η παράδοσή της ξεκινά από τον 12ο αιώνα και διατηρείται αδιάλειπτα έως σήμερα από την οικογένεια Ogasawara.

Ιστορικό – Γενεαλογία

Η Σχολή αποδίδεται στον Ogasawara Nagakiyo (12ος αιώνας), ο οποίος θεμελίωσε τις τελετουργικές βάσεις της πολεμικής συμπεριφοράς των Σαμουράι. Στους αιώνες που ακολούθησαν, η οικογένεια Ogasawara ανέλαβε τον ρόλο του επίσημου "δασκάλου" Εθιμοτυπίας και πολεμικών τεχνών στην αυλή των Σογκούν. Η Σχολή Ogasawara-ryū διατήρησε την παράδοση επί περισσότερα από 800 χρόνια.

Περιεχόμενο Διδασκαλίας

1. Reihō (Τελετουργική Ευπρέπεια, "Ετικέτα"): Διδασκαλία στάσεως, υποκλίσεως, καθισμάτων και τελετών.

2. Kyūjutsu (Τοξοβολία): Τεχνικές χρήσεως του Ιαπωνικού Τόξου (yumi), σε συνδυασμό με την ευπρέπεια.

3. Bajutsu & Yabusame (Ιππασία & Έφιππη Τοξοβολία): Τελετουργική Τοξοβολία πάνω από Ίππο, με αυστηρώς προκαθορισμένες κινήσεις και στάσεις.

Μεθοδολογία – Τελετουργία

Η διδασκαλία της Σχολής Ogasawara-ryū βασίζεται στην επαναλαμβανόμενη εκτέλεση τυποποιημένων κινήσεων μέχρι την αυτοματοποίηση της τελειότητός τους. Η τελετουργία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της εκπαιδεύσεως, ώστε κάθε μαχητικός χειρισμός να είναι, ταυτοχρόνως και πράξη ευπρεπείας.

Ενδυμασία – Εξοπλισμός

Οι ασκούμενοι φορούν παραδοσιακά ενδύματα Σαμουράι (kimono, hakama), ενώ στις τελετές Yabusame χρησιμοποιούνται εντυπωσιακές στολές με ιστορικά μοτίβα. Ο εξοπλισμός περιλαμβάνει το μακρύ Ιαπωνικό Τόξο (yumi), τα βέλη (ya), καθώς και ιππικό εξοπλισμό διακοσμημένο σύμφωνα με την Παράδοση.

Σημερινή Λειτουργία

Η Σχολή Ogasawara-ryū συνεχίζει να διδάσκεται στην σημερινή Ιαπωνία, με δημόσιες επιδείξεις σε ναούς και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Η Σχολή προσφέρει σεμινάρια και διατηρεί συνεργασίες σε διεθνές επίπεδο. Οι πρακτικές της επηρεάζουν ακόμη και σύγχρονα εκπαιδευτικά και πολιτισμικά προγράμματα.

Πολιτισμική Σημασία

Η σημασία της Σχολής Ogasawara-ryū υπερβαίνει κατά πολύ τον χώρο των, απλώς, πολεμικών τεχνών. Η Σχολή συνδέεται με τη διαμόρφωση του κώδικος συμπεριφοράς των Σαμουράι, την διατήρηση παραδοσιακών τελετών και την καλλιέργεια μιας ηθικής που συνδυάζει την πειθαρχία με την αισθητική. Αποτελεί ζωντανό μνημείο της Ιαπωνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

ΜΙΑ ΣΥΝΑΨΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ

Η Ιαπωνική Τοξοβολία, γνωστή ως Kyudo, είναι μια παραδοσιακή πολεμική τέχνη που συνδυάζει την τεχνική δεξιότητα με την πνευματική πειθαρχία. Οι ασκούμενοι στο Kyudo, οι kyudoka, στοχεύουν στην τελειοποίηση της μορφής και της τεχνικής τους, καλλιεργώντας παράλληλα την αυτοσυγκέντρωση και την αυτογνωσία τους.

Η ιστορία του Kyudo χρονολογείται από την περίοδο Heian (794-1185 μ.Χ.), όταν η Τοξοβολία ήταν μια κρίσιμη δεξιότητα για τους πολεμιστές Σαμουράι. Με την πάροδο του χρόνου, το Kyudo εξελίχθηκε σε μία ιδιαίτερη τέχνη που δίνει έμφαση στην ανάπτυξη του χαρακτήρος του Τοξότη. Η πρακτική είναι βαθιά ριζωμένη στον Σιντοϊσμό και στον Βουδισμό Ζεν, αντανακλώντας ολόκληρη την πολιτιστική κληρονομιά της Ιαπωνίας.

Η εκπαίδευση ενός Τοξότη Kyudo περιλαμβάνει την τελειοποίηση διαφόρων τεχνικών, όπως:

α. Στάση (kamae): Στάση και ισορροπία (όρθια).

β. Άνοιγμα χορδής (hikiwake): Έλξη της χορδής του τόξου.

γ. Στόχευση (dōzuki): Ευθείαση του βέλους προς τον στόχο.

δ. Απελευθέρωση χορδής (hanare): Άφεση του βέλους.

Οι αγώνες Kyudo επικεντρώνονται στη φόρμα και στην τεχνική και όχι μόνο στην ευστοχία. Οι ασκούμενοι αγωνίζονται για "seisha seichū" (σωστή βολή, σωστό χτύπημα), δίνοντας έμφαση στην διαδικασία έναντι του αποτελέσματος. Οι πνευματικές πτυχές του Kyudo περιλαμβάνουν:

α. Συνειδητότητα:Εστίαση στην παρούσα στιγμή.

β. Πειθαρχία:Αυστηρή εκπαίδευση και αυτοέλεγχος.

γ. Διασύνδεση με τη φύση:Σεβασμό προς ττον φυσικό κόσμο.

Ο μοναδικός συνδυασμός σωματικών δεξιοτήτων και πνευματικής αναπτύξεως του Kyudo έχει γοητεύσει τους επαγγελματίες σε όλο τον κόσμο, προσφέροντας μια ολιστική προσέγγιση στην προσωπική ανάπτυξη.

Η εξέλιξη του Kyudo είναι στενά συνδεδεμένη με την τάξη των Σαμουράι της Ιαπωνίας. Αρχικά, η Τοξοβολία ήταν μια πρακτική δεξιότητα για τον πόλεμο, αλλά με την πάροδο του χρόνου, μετατράπηκε σε μια πολεμική τέχνη που έδινε έμφαση στην πειθαρχία, στην αυτοσυγκέντρωση και στην αυτο-καλλιέργεια. Η πρακτική επηρεάστηκε από τον Βουδισμό Ζεν, ο οποίος έδινε έμφαση στην συνειδητότητα, τον διαλογισμό και την επιδίωξη της φωτίσεως.

Βασικές φιλοσοφικές έννοιες στο Kyudo περιλαμβάνουν:

α. Μunen muso: Μια κατάσταση του νου απαλλαγμένη από περισπασμούς και "εγώ".

β. Kokoro: Η καρδιά ή το πνεύμα, που περιλαμβάνει νοητικές και συναισθηματικές πτυχές.

γ. Zazen: Καθιστός διαλογισμός, που ασκείται σε ορισμένες Σχολές Kyudo.

Η Παν-Ιαπωνική Ομοσπονδία Kyudo (ANKF) προωθεί τυποποιημένες τεχνικές και αγώνες, διατηρώντας παραλλήλως τις παραδοσιακές πρακτικές. Η παγκόσμια εξάπλωση του Kyudo έχει οδηγήσει σε προσαρμογές και καινοτομίες, διατηρώντας ταυτοχρόνως τις βασικές της αρχές.

Μερικές αξιοσημείωτες πτυχές της εκπαιδεύσεως Kyudo περιλαμβάνουν:

α. Επανάληψη: Οι ασκούμενοι επαναλαμβάνουν τεχνικές χιλιάδες φορές για να αναπτύξουν μυϊκή μνήμη.

β. Μορφή έναντι λειτουργίας: Έμφαση στη σωστή μορφή και τεχνική έναντι του χτυπήματος του στόχου.

γ. Ψυχική προετοιμασία: Οι τοξότες προετοιμάζονται ψυχικώς για κάθε βολή.

Τεχνικές:

α. Kamae (Στάση): Σταθερή, ισορροπημένη στάση, με τα πόδια ανοιχτά στο "άνοιγμα" των ώμων.

β. Yumi (Τόξο) Χειρισμός: Σωστή λαβή, τοποθέτηση του τόξου και διαχείριση της χορδής.

γ. Hikiwake (Τράβηγμα): Ομαλό, ελεγχόμενο άνοιγμα της χορδής.

δ. Kai (Πλήρες Τράβηγμα): Σταθερή διατήρηση πλήρους ανοίγματος, εστίαση στη στόχευση και έλεγχος αναπνοής.

ε. Hanare (Απελευθέρωση): Ομαλή απελευθέρωση του βέλους.

Μέθοδοι Εκπαιδεύσεως:

α. Mato-Shaho: Τόξευση επί στόχων, εστίαση στην τεχνική και στην ευστοχία.

β. Enbusha: Στοχαστική εξάσκηση με έμφαση στη φόρμα και στον έλεγχο.

γ. Kihon Dosa: Βασικές ασκήσεις για την ανάπτυξη σωστής φόρμας και τεχνικής.

Αρχές Εκπαιδεύσεως:

α. Επανάληψη: Χιλιάδες επαναλήψεις για την ανάπτυξη μυϊκής μνήμης.

β. Σταδιακή Πρόοδος: Σταδιακή αύξηση της δυσκολίας και της πολυπλοκότητας.

γ. Εστίαση στη Φόρμα: Προτεραιότητα στη σωστή τεχνική έναντι του πλήγματος του στόχου.

Πνευματική Εκπαίδευση:

α. Διαλογισμός: Εξάσκηση στην συνειδητότητα και την εστίαση μέσω διαλογισμού.

β. Ασκήσεις Αναπνοής: Ανάπτυξη ελέγχου της αναπνοής για ηρεμία και συγκέντρωση.

γ. Οπτικοποίηση: Οπτικοποίηση των επιτυχημένων αποτελεσμάτων για την οικοδόμηση ψυχικής αυτοπεποιθήσεως.

Η εκπαίδευση στο Kyudo δίνει έμφαση στην ανάπτυξη τόσο των σωματικών όσο και των ψυχικών δεξιοτήτων. Οι ασκούμενοι επιδιώκουν την ισορροπία, την αρμονία και την αυτοβελτίωση.

Οι Σαμουράι Τοξότες, ή Kyudoka που εξασκούνται στην παραδοσιακή Ιαπωνική Τοξοβολία, φορούν συγκεκριμένη ενδυμασία για την εκπαίδευση και τις τελετές. Ακολουθεί μια επισκόπηση:

Παραδοσιακή Ενδυμασία:

α. Keikogi: Ένα παραδοσιακό ιαπωνικό σακάκι, συχνά φτιαγμένο από βαμβάκι ή μετάξι, που φοριέται για την εξάσκηση και τις τελετές.

β. Hakama: Διαιρούμενες φούστες ή παντελόνια, που παραδοσιακά φοριούνται από τους Σαμουράι, τα οποία βοηθούν στη διατήρηση της σωστής στάσεως και κινήσεως.

γ. Obi: Μια ζώνη που ασφαλίζει το keikogi και το hakama.

δ. Tabi: Παραδοσιακές ιαπωνικές κάλτσες, που συχνά φοριούνται με zori (σανδάλια) ή geta (ξύλινα τσόκαρα).

ε. Gake: Ειδικά γάντια, που μπορούν να φορεθούν για να προστατεύουν τα χέρια κατά το χειρισμό του τόξου.

Τελετουργική Ενδυμασία:

α. Kamishimo: Ένα επίσημο αμάνικο σακάκι που φοριέται πάνω από το keikogi για τελετές.

β. Haori: Ένα επίσημο σακάκι που φοριέται πάνω από το keikogi για ειδικές περιστάσεις.

Οικογενειακά Εμβλήματα:

Οι οικογένειες των Σαμουράι συχνά φορούσαν τα εμβλήματά τους στην ενδυμασία τους, υποδηλώνοντας την καταγωγή τους.

Στη σύγχρονη Πρακτική:

Στη σύγχρονη πρακτική του Kyudo, η ενδυμασία μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με τη σχολή, το στυλ ή την περίσταση. Μερικοί ασκούμενοι φορούν παραδοσιακή ενδυμασία για τελετές και επίσημες εκδηλώσεις, ενώ άλλοι φορούν πιο μοντέρνες, απλοποιημένες εκδοχές για τακτική πρακτική.

Εθιμοτυπία:

α. Σεβασμός στο Τόξο: Το yumi (Τόξο) θεωρείται ιερό και οι ασκούμενοι δείχνουν σεβασμό υποκλινόμενοι σε αυτό.

β. Σεβασμός στον χώρο Dōjō: Οι ασκούμενοι εισέρχονται και εξέρχονται από το dōjō (χώρος εκπαιδεύσεως) με υπόκλιση, δείχνοντας σεβασμό προς την εγκατάσταση αλλά και στους παρόντες.

γ. Σχέση Εκπαιδευτή-μαθητή: Οι μαθητές δείχνουν σεβασμό στους Εκπαιδευτές τους με υποκλίσεις και ευγένεια γλώσσας.

Η υπόκλιση:

Η υπόκλιση (rei) εκτελείται για να δείξει σεβασμό, ευγνωμοσύνη ή συγγνώμη και υπάρχουν διαφορετικά είδη υποκλίσεων, όπως:

α. Shomen-ni-rei: Μια υπόκλιση προς τα εμπρός, που δείχνει σεβασμό στο dōjō ή τον Εκπαιδευτή.

β. Sensei-ni-rei: Μια υπόκλιση προς τον Εκπαιδευτή, που δείχνει σεβασμό και ευγνωμοσύνη.

γ. Otate-no-rei: Μια υπόκλιση στο τόξο, που δείχνει σεβασμό και φροντίδα.

Σημασία της Παραδοσιακής Ενδυμασίας:

α. Σεβασμός στην Παράδοση: Η χρήση παραδοσιακής ενδυμασίας δείχνει σεβασμό στην ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά του Kyudo. Ενότητα και πειθαρχία: Η ομοιόμορφη ενδυμασία προάγει την ενότητα και την πειθαρχία μεταξύ των ασκούμενων.

β. Επικέντρωση στην πρακτική: Η παραδοσιακή ενδυμασία βοηθά τους ασκούμενους να επικεντρωθούν στην πρακτική και όχι στην ατομική έκφραση.

Στη σύγχρονη πρακτική, η εθιμοτυπία του Kyudo και οι διαδικασίες υπόκλισης ποικίλλουν ανάλογα με τη Σχολή ή το στυλ. Ωστόσο, οι βασικές αρχές του σεβασμού, της πειθαρχίας και της αυτοκαλλιέργειας παραμένουν βασικές στην πρακτική.

Φιλοσοφικές Πτυχές:

α. Συνειδητότητα: Το Kyudo δίνει έμφαση στην παρουσία στη στιγμή, εστιάζοντας στην τεχνική και την αναπνοή.

β. Πειθαρχία: Η αυστηρή εκπαίδευση καλλιεργεί την αυτοπειθαρχία, την υπομονή και την επιμονή.

γ. Αυτο-καλλιέργεια: Το Kyudo στοχεύει στην ανάπτυξη του χαρακτήρος του ασκούμενου, προωθώντας την αυτογνωσία και την προσωπική ανάπτυξη.

δ. Αρμονία με τη φύση: Το Kyudo ενθαρρύνει την εκτίμηση για τη φύση και την αλληλοσύνδεση όλων των πραγμάτων.

Οφέλη:

α. Σωματικά οφέλη: Βελτιωμένη στάση σώματος, ισορροπία και συντονισμός.

β. Ψυχικά οφέλη: Μειωμένο άγχος, αυξημένη εστίαση και πνευματική διαύγεια.

γ. Συναισθηματικά οφέλη: Καλλιεργημένη ηρεμία, αυτοπεποίθηση και αυτοπειθαρχία.

δ. Πνευματικά οφέλη: Σύνδεση με την παράδοση, τον πολιτισμό και τον εαυτό.

Σύγχρονες Εφαρμογές:

α. Ανακούφιση από το στρες: Η συνειδητότητα και η σωματική δραστηριότητα του Kyudo μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση του στρες.

β. Εστίαση και αυτοσυγκέντρωση: Η έμφαση του Kyudo στην τεχνική και την πνευματική εστίαση μπορεί να βελτιώσει τη αυτοσυγκέντρωση.

γ. Προσωπική ανάπτυξη: Οι πτυχές αυτοκαλλιεργείας του Kyudo μπορούν να προωθήσουν την αυτογνωσία και την προσωπική ανάπτυξη.

δ. Οικοδόμηση κοινότητος: Οι λέσχες και τα σχολεία Kyudo παρέχουν ευκαιρίες για κοινωνική σύνδεση και οικοδόμηση κοινότητος.

Ο μοναδικός συνδυασμός σωματικής και πνευματικής πειθαρχίας του Kyudo, σε συνδυασμό με την πλούσια πολιτιστική του κληρονομιά, το καθιστά μια ικανοποιητική πρακτική για όσους αναζητούν προσωπική ανάπτυξη, ανακούφιση από το άγχος και μια βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό τους και τους άλλους.

Βιβλιογραφία:

本多利實 『弓道保存教授及演説主意（一名 弓矢手引）』
Honda Toshizane, Kyūdō hozon kyōju oyobi enzetsu shuyi (aka: Yumiyatebiki) — 1889.

本多利實 講述『弓学講義』（筆者 長谷部言人）
Honda Toshizane / Kyūgaku kōgi (lectures / notes) — 1900.

本多利實 『弓道大意』
Honda Toshizane, Kyūdō taii — 1902.

本多利實 一連 σειράς σχολίων/μεταγραφών (竹林派関連 — σειρά)
『竹林派射術目安の巻 註解』 — 1903.
『竹林派射学本書（五巻）註解』 — 1903.
(σειρά σχολίων/επιμελειών σε παραδοσιακά伝書).

本多利實 『射法正規』 — 1907. (κλασικό εγχειρίδιο για την τεχνική πρακτική).

本多利實 『射学要言』 — 1908.

本多利實 『弓学図解』 — 1908. (εικονογραφημένο εγχειρίδιο/διαγράμματα).

大日本弓術会 編／本多利實 συμμετοχή 『弓術講義録』 — 1909. (συλλογικό πρακτικό/λεξικό).

『日置流竹林派弓術書（東京帝國大學弓術部編）』 — 1908. (έκδοση τμήματος Τοκίο Imperial University).
一般財団法人 本多流生弓会

『尾州竹林派弓術書（東京帝國大學弓術部編）』 — 1917.
一般財団法人 本多流生弓会

生弓会／生弓斎系 組織 εκδόσεις, συλλογές και μεταγραφές που δημοσιεύτηκαν 1920s–1930s (π.χ. 竹林射法大意 1922, κ.ά.).
一般財団法人 本多流生弓会

Eugen Herrigel "ZEN IN DER KUNST DES BOGENSCHIESSENS", Ελλ. έκδ. 1979

Επιπλέον, παραδοσιακά 伝書 που κυκλοφόρησαν σε επιμέλειες/σημειώσεις έως 1945: πλήθος μικρών εκδόσεων/περιοδικών/χειρογράφων/μεταγραφών που καταγράφονται στο 弓道書総覧

Eκδόσεις χειρογράφων (densho):

弓道書総覧 (Kyūdō Sho Sōran), 編：入江康平, 出版：木立出版, 1985.12
Καταχωρημένο στην καταχώριση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ιαπωνίας (NDL) ως «弓道書総覧 (弓道必携シリーズ)».
国立国会図書館サーチ（NDLサーチ）

Περιλαμβάνει δύο βασικές ενότητες: «重要文献写真編» (φωτογραφίες σημαντικών εγγράφων) και «文献目録編» (κατάλογος βιβλιογραφικών έργων).
国立国会図書館サーチ（NDLサーチ）

Είναι επομένως ασφαλές ότι αυτός ο κατάλογος καλύπτει έργα του kyūdō / 弓道 ως βιβλιογραφικό σύνολο, αλλά δεν είναι πρωτότυπο densho — είναι έργο μετά την περίοδο σου (1985) που καταγράφει παλαιές εκδόσεις.

射法正規 (Shahō seiki), 本多利實, 1907

Επίσης αναφέρονται και άλλα έργα όπως 射学要言 (1908) και 弓学図解 (1908) ως έργα του ιδίου.

弓道, 竹内尉 著, 出版 健文社, 昭和3
Βιβλίο με τίτλο «弓道» (Kyūdō) από τον συγγραφέα 竹内尉, εκδοθείς το Showa 3 (δηλαδή 1928). Καταχωρημένο στην NDL με αριθμό βιβλιογραφίας και στοιχείων: 322 σελίδες, τίτλος, εκδότης.
国立国会図書館サーチ（NDLサーチ）

Αυτό δείχνει πως έργα με τίτλο «弓道» υπήρχαν ως τυπωμένα στις αρχές Showa.

Πολύ σημαντικό έργο, τέλος, είναι η έκδοση "KYUDO, The Essence and Practice of Japanese Archery" Hideharu Onuma με τους Dan και Jackie DeProspero, 1992.

"Οποιοσδήποτε υπηρετεί το Kyudo προτιμά να ευστοχεί παρά να αστοχεί ' προτιμά να πλήττει τον στόχο παρά να αποτυγχάνει. Όμως, επειδή ο στόχος είναι απλώς χαρτί και ξύλο και το Ιαπωνικό Τόξο δεν χρησιμοποιείται, πια, για κυνήγι ή για πόλεμο, ένα απλό πλήγμα επί του στόχου φαίνεται ως κάτι χωρίς σημασία. Το Kyudo αντιμετωπίζει αυτό το ζήτημα ενθαρρύνοντάς μας να δούμε τον στόχο ως αντανάκλαση των δυνατοτήτων και των αδυναμιών μας ώστε η τόξευση να αποτελεί μια δράση προς την κατεύθυνση της ανακαλύψεως των ορίων μας. Αυτή η προοπτική το μαχητικό αίσθημά μας προς μία θετικήν αξιοποίηση και δίνει ένα βαθύτερο νόημα στην τόξευση του βέλους μας. Ίσως κάποτε πλήττουμε τον στόχο αλλά αστοχούμε έναντι του εαυτού μας, ενώ αντιθέτως, άλλες φορές ευστοχούμε επί του εαυτού μας αλλά αποτυγχάνουμε να πλήξουμε τον στόχο. Ο σκοπός μας είναι να ευστοχούμε ταυτοχρόνως επί του στόχου και του εαυτού μας, ελπίζοντας ότι ο ήχος της τροχιάς του βέλους μας, ο συριγμός του, θα μας κρατά αφυπνισμένους απέναντι σ΄ εκείνο που λέγεται "όνειρο ζωής" επιτρέποντάς μας να βλέπουμε όσο γίνεται διαυγέστερα κι απαραμόρφωτα, το βάθος της υπάρξεώς μας"

["KYUDO, The Essence and Practice of Japanese Archery" Hideharu Onuma με τους Dan και Jackie DeProspero, 1992.]

Η προσέγγιση της Τοξοβολίας στη Δύση είναι γνωστόν ότι ακολουθεί τον γενικότερο άξονα των προσεγγίσεων εκείνων των κοινωνιών που αγνοούν την βαθύτερη πνευματικότητα, τον "εσωτερισμό", που χαρακτηρίζει τις προσεγγίσεις των Ανατολικών (Ασιατικών) κοινωνιών και, ως εκ τούτου, οι δυτικότροπες βαθμοθηρικές Τοξοβολίες πολύ λίγα κοινά μπορούν να έχουν με την ζενικήν Ιαπωνική Τοξοβολία, η οποία, χωρίς να υπολείπεται στοχαστικών απαιτήσεων, αποδίδει έμφαση στην ανάπτυξη των εσωτερικών ικανοτήτων του Ανθρώπου. Παρά ταύτα, η γνώση και υιοθέτηση των βασικών εσωτεριστικών παραμέτρων της Ιαπωνικής Τοξοβολίας σε κάθε μορφή Τοξοβολίας επαυξάνει τα οφέλη αυτής της ευγενούς δραστηριότητος και η Σχολή των "Ελλήνων Κενταύρων" ακολουθώντας αυτή την αναγκαιότητα επικυρώνει του λόγου το αληθές.

IΣΤ. H τοξοβολία των Μαμελούκων

Οι Μαμελούκοι ήταν ένα στράτευμα επαγγελματιών πολεμιστών το οποίο αναπτύχθηκε στην Αίγυπτο και τη Συρία στα τέλη του 12ου αιώνος, καθώς πρώην δούλοι τουρκικής και Κιπτσάκ προελεύσεως ανέλαβαν σημαντικούς στρατιωτικούς ρόλους υπό τους Αγιουβίδες και στη συνέχεια ίδρυσαν το δικό τους κράτος (1250–1517) μετά την Επανάσταση του 1250. Η στρατιωτική εκπαίδευση των Μαμελούκων περιελάμβανε τεχνικές ιππεύσεως και τοξοβολίας ως μέρος της ευρύτερης παραδόσεως furūsiyya, δηλαδή μιας πλήρους έφιππης πολεμικής εκπαιδεύσεως που συνόψιζε την εκμάθηση ιππασίας, τοξοβολίας, δορατομαχίας και ξιφομαχίας. Αναφορικώς με την παράδοση της τοξοβολίας θα πρέπει να υπογραμμισθεί ότι είχε βαθιές ρίζες στην κεντροασιατική κουλτούρα των Κιπτσακ , από τους οποίους προέρχονταν πολλοί Μαμελούκοι. Η πολιτισμική αυτή κληρονομιά ενσωματώθηκε στις στρατιωτικές τακτικές των Μαμελούκων και εξελίχθηκε κατά την περίοδο της ακμής της Δυναστείας. Ο χαρακτήρας της μαμελουκικής τοξοβολίας ήταν πολεμικός και τούτο σημαίνει ότι βασίζονταν στην κίνηση του μαχόμενου τοξότη, είτε εφίππως είτε πεζή με έμφαση στην έφιππη τόξευση και σε υψηλές ταχύτητες όπως απαιτούσαν οι ανάγκες πολέμου εκείνης της εποχής. Βεβαίως δε τούτο σήμαινε και την εξάσκηση του εφίππου τοξότη σε ευστοχία τοξεύσεως κατά την διάρκεια γρήγορων ελιγμών. Παρότι δεν διασώζονται πολλά δείγματα αυθεντικών τόξων των Μαμελούκων, η παραδοσιακή κατασκευή του τόξου που χρησιμοποιούσαν ήταν αυτή του σύνθετου πολεμικού τόξου και τα χαρακτηριστικά του ήσαν:

• Σύνθετη κατασκευή από στρογγυλό ξύλο, κέρατο και τένοντα, συγκολλημένα με φυσική κόλλα (hide glue) για μεγάλη αντοχή και χαμηλό βάρος.

• Αντίκυρτο που απέδιδε υψηλή ταχύτητα βέλους και σημαντική δύναμη εκτονώσεως, αποδοτική τόσο για βολές από το έδαφος όσο και από τον Ίππο

• Βραχύ μήκος ώστε να επιτρέπει εύκολη έφιππη χρήση.

Οι βραχίονές του ήσαν συνήθως ενισχυμένοι με κέρατο στην κοιλιά του τόξου (προς τον τοξότη) και με τένοντα στην ράχη, ώστε να μεγιστοποιείται η απόδοση ενεργείας. Αυτή η επιλογή αυξάνει επίσης την αντοχή του τόξου σε επαναλαμβανόμενες ρίψεις. Αν και οι ακριβείς λίβρες έλξεως των τόξων των Μαμελούκων δεν αναφέρονται σαφώς σε πηγές, σύγχρονες αναπαραστάσεις δείχνουν δυνάμεις σχεδόν 70–80 λιβρών για πολεμικές χρήσεις.

Οι Μαμελούκοι απέδιδαν μεγάλη σημασία στην τεχνική της τοξεύσεως και στην εκμάθησή της, όπως βλέπουμε σε μεσαιωνικά και νεώτερα εκπαιδευτικά εγχειρίδια (π.χ. Munyatu’l-Guzat) και περιλάμβανε μιαν εισαγωγικήν, αρχικήν, εκπαίδευση με ελαφρά τόξα πριν την χρήση των βαρέων πολεμικών τόξων για την ομαλή, βαθμιαία, εξοικείωση με τις απαιτήσεις των τελευταίων. Εν συνεχεία εδίδετο σημασία στην αντίληψη του "ρυθμού" με την εξάσκηση σε σταθερότητα τοξεύσεων και η διδασκαλία έδινε έμφαση στην επικέντρωση του τοξότη στην ευστοχία της τρέχουσας τοξεύσεως ανεξαρτήτως της προηγηθείσας. Η τακτική αυτή ήταν αποτελεσματική και για την αποφυγή του πανικού στόχου, όπως θα λέγαμε σήμερα. Ειδικό ασκησιολόγιο προβλέπονταν για την εκπαίδευση των τοξοτών εφίππως όπως διελεύσεις και τοξεύσεις ανάμεσα από εμπόδια ή πλήγματα στόχων που βρίσκονταν υπεράνω του εδάφους. Οι Μαμελούκοι εφάρμοζαν επαφές με το άνοιγμα της χορδής κάτω από το σαγόνι ή στο πλάι του στόματος.

Η τοξοβολία των Μαμελούκων έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε διάφορες σημαντικές μάχες στις οποίες έλαβαν μέρος:

• Μάχη του Ain Jalut (1260): Οι Μαμελούκοι αντιμετώπισαν και απέκρουσαν τους Μογγόλους, χρησιμοποιώντας ευέλικτες μονάδες εφίππων τοξοτών για την επιτυχή προσβολή των αδύναμων πλευρών των Μογγόλων και να δημιουργήσουν ρήγματα στις γραμμές τους.

• Μάχη της Χάιμς (1281): Οι Μογγολικές δυνάμεις ηττήθηκαν εκ νέου από συνδυασμένη χρήση τοξοβολίας και παραδοσιακού ιππικού.

• Κατάληψη οχυρών των Σταυροφόρων και στρατιωτικές εκστρατείες στην Ανατολική Μεσόγειο: Η τακτική συνεχών βολών ενώ προχωρούσαν ή υποχωρούσαν συνέβαλε στη νίκη των Μαμελούκων κατά την κατάληψη των φρουρίων των Σταυροφόρων.

Σε παλιό κείμενο σχετικό με την Τοξοβολία των Μαμελούκων διαβάζουμε:

«Εάν μυήθηκες στην τοξοβολία χειριζόμενος ένα αδύναμο τόξο, πρέπει να ασκηθείς σε αντίστοιχες τοξεύσεις με ένα δυνατό τόξο στοχεύοντας προσεκτικά επί του κέντρου του στόχου μέχρι η ευστοχία σου να είναι σταθερή σε όλες τις βολές». (Στρατιωτικό εγχειρίδιο Munyatu’l-Guzat, 14ος αι.)

Ακόμη, εντοπίζουμε τα παρακάτω αποσπάσματα σχετικά με την τοξοβολία των Μαμελούκων σε παλιά κείμενά τους: 

α. al-Ṭarsūsī – Tabsirat Arbāb al-Albāb (13ος αι.). Ένα από τα σημαντικότερα εγχειρίδια furūsiyya, γραμμένο λίγο πριν την πλήρη παγίωση του Μαμελουκικού Σουλτανάτου:

«وَأَصْلُ الرَّمْيِ أَنْ يَكُونَ السَّهْمُ خَارِجًا مِنَ الْقَوْسِ كَأَنَّهُ يَنْفَصِلُ عَنْ نَفْسِ الرَّامِي»

«Η αρχή της τοξοβολίας έγκειται στο να αναχωρεί το βέλος από το τόξο σαν να αποχωρίζεται από την ίδια την ύπαρξη του τοξότη.

Σχόλιο: Το απόσπασμα αποκαλύπτει τη φιλοσοφία της “αρμονικής τοξεύσεως”, βασική αρχή της μαμελουκικής τεχνικής όπου δεν πρέπει να παρατηρείται κανένας υπερβολικός χειρισμός, καμία υπερβολή κίνηση του σώματος του τοξότη και η βολή πρέπει να είναι φυσική συνέχεια της στάσεως.

β. Munyat al-Ghuzāt fī al-Ramī wa-l-Furūsiyya (14ος αι.). Ένα καθαρώς μαμελουκικό στρατιωτικό εγχειρίδιο, γραμμένο για την εκπαίδευση επαγγελματιών εφίππων τοξοτών.

«لاَ يَنْبَغِي لِلرَّامِي أَنْ يَنْظُرَ إِلَى السَّهْمِ، بَلْ إِلَى الْغَرَضِ، فَإِنَّ الْقَوْسَ تَعْرِفُ طَرِيقَهَا»

«Ο τοξότης δεν πρέπει να κοιτά το βέλος, αλλά τον στόχο· διότι το βέλος γνωρίζει τον δρόμο του.»

Σχόλιο: Η φράση υποδηλώνει ενστικτώδη τοξοβολία, χαρακτηριστική των Μαμελούκων και των τουρκομογγολικών παραδόσεων, σε αντίθεση με τη δυτική “εκλογικευμένη” και "γεωμετρημένη" τόξευση.

γ. al-Yūnīnī – Kitāb fī maʿrifat ʿilm ramy al-sihām. Εξειδικευμένο έργο αποκλειστικά για την τοξοβολία.

«وَالرَّمْيُ عَلَى الْفَرَسِ هُوَ غَايَةُ الْفُرُوسِيَّةِ، فَإِنَّ الْأَرْضَ تَثْبُتُ لِكُلِّ أَحَدٍ، وَأَمَّا الْفَرَسُ فَلَا»

«Η έφιππη τοξοβολία επάνω είναι η ύψιστη μορφή της ιππικής τέχνης· διότι το έδαφος είναι σταθερό για όλους, ενώ ο Ίππος όχι.

Σχόλιο: Αποτυπώνει την ιεραρχία δεξιοτήτων: ο αληθινός μαχητής κρίνεται με το επιπλέον στοιχείο της κινήσεως που συμπληρώνει το πυρ στην ολοκλήρωση του κανόνος του πολέμου.

δ. Ibn Khaldūn – Muqaddimah (14ος αι.). Ιστορική-κοινωνιολογική μαρτυρία για τη στρατιωτική υπεροχή των τουρκικών και μαμελουκικών στρατών.

«وَسَبَبُ غَلَبَتِهِمْ أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الْفَرَسِ وَالسَّهْمِ»

«Ο λόγος της υπεροχής τους είναι ότι συνέζευξαν τον Ίππο με το τόξο.»

Σχόλιο: Εδώ συνοψίζεται με απόλυτη σαφήνεια η στρατηγική αρχή της μαμελουκικής πολεμικής τέχνης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Munyatu’l-Guzat (Wish of the Warriors of the Faith): 14ος αι. Μαρτυρίες για στρατιωτική εκπαίδευση και τοξοβολία.

• Kitāb fī maʿrifat ʿilm ramy al-sihām του al-Ḥusayn al-Yūnīnī: Αραβικό εγχειρίδιο για την τέχνη της τοξοβολίας στον μαμελουκικό στρατό.

• ArcheryHistorian: “Mamluk Archery” – ιστορική επισκόπηση των Μαμελούκων και του ρόλου τους στην τοξοβολία.

• Medievalists.net: “The Mamluk Military: A Professional Medieval Army” – για το στρατιωτικό πλαίσιο των Μαμελούκων.

• Ιστορικά άρθρα σε ακαδημαϊκά περιοδικά (π.χ. Mamlūk Studies Review).

一射絶命 {issha zetsumei]

 "Ένα βέλος, μια ζωή"

Η ιαπωνική φράση που ορίζει την Τοξοβολία

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

TOXOPHILUS

Το Toxophilus είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό αρχετυπικό έργο για την τοξοβολία, γραμμένο από τον Roger Ascham (1515–1568) και εκδομένο για πρώτη φορά στο Λονδίνο το 1545. Στην Αγγλία του 16ου αιώνα, η τοξοβολία είχε όχι μόνο πρακτική στρατιωτική χρήση (ιδιαίτερα με το longbow), αλλά και σημαντική πολιτισμική διάσταση. Το κείμενο του Ascham διερευνά γιατί η τοξοβολία πρέπει να θεωρείται ευγενές σπορ και κοινωνικό αγαθό, συνδεδεμένο με την εκπαίδευση των ευγενών "gentlemen" και "yeomen".Θεωρείται η πρώτη ουσιαστική μονογραφία στην αγγλική γλώσσα που πραγματεύεται την τέχνη του τόξου και της τοξοβολίας, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Ο τίτλος Toxophilus αποτελεί λέξη που επινόησε ο ίδιος ο συγγραφέας και σημαίνει «φίλος του τόξου» και από αυτήν προήλθε και η λέξη toxophilite (αγάπη προς το τόξο).Ο Roger Ascham ήταν Άγγλος ανθρωπιστής, εκπαιδευτικός και λόγιος, απόφοιτος της Cambridge, που μεταξύ άλλων υπηρέτησε ως δάσκαλος των παιδιών του Ερρίκου VIII και αργότερα της μελλοντικής βασίλισσας Ελισάβετ Α’. Το Toxophilus αποτελείται από δύο βιβλία, γραμμένα υπό μορφή διαλόγου: Το Πρώτο βιβλίο περιλαμβάνει το θεωρητικό μέρος και ο διάλογος γίνεται ανάμεσα σε δύο φανταστικούς χαρακτήρες τον Toxophilus («φίλο του τόξου»), που προασπίζεται την τοξοβολία και τον Philologus («φίλο του λόγου και της μαθήσεως»), που θέτει ερωτήματα και αντιρρήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, ο Toxophilus εξηγεί γιατί η τοξοβολία είναι ευγενής σωματική άσκηση, ωφέλιμη πνευματικώς και χρήσιμη για την εθνική άμυνα ενώ υποστηρίζει ότι η χρήση τόξου δεν είναι ασύμβατη με την εκπαίδευση και τη μάθηση αλλά αντίθετα συμβάλλει στη συνολική ανάπτυξη του ανθρώπου. Το Δεύτερο βιβλίο περιλαμβάνει το πρακτικό μέρος με συμβουλές για το πώς πρέπει να χειρίζεται κάποιος το τόξο, την επιλογή ξύλου για την κατασκευή του τόξου, οδηγίες κατασκευής των βελών (ξύλο, φτερά, αιχμές), τεχνικές τοξεύσεως, την στάση του σώματος του τοξότη και εκπαιδευτικές κατευθύνσεις. Ο συγγραφέας υπήρξε ενθουσιώδης τοξότης και στόχος του είναι να υπερασπιστεί το τόξο ως αξιόλογη δραστηριότητα, παιδαγωγική άσκηση και όπλο για την άμυνα της χώρας, σε μια εποχή που η τοξοβολία στην Αγγλία παρέμενε σε φάση παρακμής λόγω της εμφανίσεως των πυροβόλων όπλων. Το πρωτότυπο εκδόθηκε το 1545 στο Λονδίνο, αφιερωμένο στον Ερρίκο VIII. Μεταγενέστερες εκδόσεις και ανατυπώσεις είναι γνωστές από τα έτη 1571, 1589 και 1788. Ο Edward Arber εξέδωσε μια σημαντική ανατύπωση το 1868, κατατάσσοντας το έργο στα English Reprints. Σύγχρονες επανεκδόσεις είναι: (α) Toxophilus – The School of Shooting (History of Archery Series) (Read Books Ltd, 2006/2011) – πιο προσιτή στο σήμερα, με σύγχρονη μορφή. (β) Toxophilus (Edward Arber edition, English Reprints) ιστορική επιμέλεια, καλύτερη για συγκριτική μελέτη με το πρωτότυπο. (γ) Toxophilus Γερμανική έκδοση (1983) σε μετάφραση - σχόλια από Harald Schröter.. Εδώ ο αναγνώστης μπορεί να το μελετήσει σε μορφή pdf.

ΕΡΓΑ ΤΟΥ EUGEN HERRIGEL

Σημαντικότατο είναι το συγγραφικό έργο του Γερμανού Eugen Herrigel, Μέλους του N.S.D.A.P. (Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Κόμματος) ο οποίος πρωτο-παρουσίασε μία διάλεξη με τίτλο "Die Ritterliche Kunst des Bogenschiessens" («Η ιπποτική τέχνη του τόξου») στο περιοδικό "Japan. Zeitschrift für Japanologie" (1936), που αργότερα απετέλεσε την βάση για το "Zen in der Kunst des Bogenschießens" (1948). Παρόλο που η δημοφιλέστερη έκδοση κυκλοφόρησε το 1948, η αρχική διάλεξη του 1936 αποτελεί πρόδρομη δημοσίευση στη γερμανική πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μπορεί να θεωρηθεί σχετική πηγή για την τοξοβολία στο ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο. Περισσότερες πληροφορίες για το "Zen in der Kunst des Bogenschießens" ο αναγνώστης μπορεί να μελετήσει ΕΔΩ.

Περαιτέρω προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

The Traditional Bowyers Bible επιμέλεια: Jim Hamm, John K. Furman & Harold F. Peterson (TPB Press, 1978-1992, 4 τόμοι)

Archery: The Art of Repetition επιμέλεια: G. Graham (εκδ. Routledge)

Guinness World Records: Archery / Bows and Arrows (επιστημονικές εκδόσεις)

Archaeology of Weapons: Arms and Armour from Prehistory to the Present Gerald/Stephen Bull & M. Peterson (Cambridge University Press)

Human Hunters and Gatherers: A Comparative Perspective Edited by Richard B. Lee & Richard Daly (Cambridge University Press)

Technology of Ancient Weapons Ralph H. Hardy, Jr. (Dover Publications)

Experimental Archaeology and the Study of Past Technology Matthew Johnson (Cambridge University Press)

Bows of the World Edited by Michael J. O’Brien (The Lyons Press)

Arrows Through Time: A Global Perspective on Arrow Technology Συλλογικός τόμος υπό επιμέλεια διεθνώς αναγνωρισμένων ειδικών (εκδόσεις Academic Press).

Symbols of Power: Weapons and Ritual in Cultural Perspective Edited volume (Routledge / Academic)

Geschichte der Privilegierten Bogenschützen-Gesellschaft zu Dresden G. Adolph Schulze, (Eigenverlag, Dresden 1913).

Die Kleine Jagd. Für Jäger und Jagdliebhaber Oskar von Riesenthal (Leipzig 1884).

Bogen und Pfeile, Thomas Marcotty (ανεξακρίβωτη χρονολογία).

• Ηροδότου "Ιστορίαι" βιβλ. VII.
• Ομήρου "Ιλιάς", βιβλ. IV.
• Mahābhārata, Critical Edition.
• Rāmāyaṇa, Gita Press.
• Dhanurveda, trans. V. Raghavan, 1958.
• Farrokh, K. Sassanian Elite Cavalry. Osprey, 2005.
• Latham & Paterson. Saracen Archery. Holland Press, 1970.
• Yücel, Ü. Islamic and Turkish Archery. İstanbul, 1999.