O ΦΟΒΟΣ ΚΑΘ' ΕΡΜΗΝΕΙΑΝ ΤΟΥ KONRAD LORENZ

 O ΦΟΒΟΣ

ΚΑΘ'  ΕΡΜΗΝΕΙΑΝ ΤΟΥ KONRAD LORENZ

Ο φόβος αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα και ισχυρότερα συναισθήματα του ανθρώπου. Από βιολογική άποψη δεν είναι παθολογικός ούτε κατ' ανάγκην αρνητικός· αλλά είναι ένας μηχανισμός επιβιώσεως. Ωστόσο, όταν υπερβαίνει τη λειτουργική του αποστολή, μετατρέπεται σε ανασταλτική δύναμη που περιορίζει την προσωπική ανάπτυξη, την ελευθερία της βουλήσεως και την αποτελεσματικότητα της δράσεως.

Εάν προσεγγίσουμε το ζήτημα μέσα από το πρίσμα του βιβλίου του Konrad Lorenz «Επιθετικότητα» (Das sogenannte Böse. Zur Naturgeschichte der Aggression, 1963), ο φόβος δεν εξετάζεται ως ανεξάρτητο ψυχολογικό φαινόμενο, αλλά ως στοιχείο της ευρύτερης ισορροπίας μεταξύ των ενστίκτων της επιθετικότητος, της φυγής, της άμυνας και της κοινωνικής συμπεριφοράς.

1. Ο φόβος ως βιολογικός μηχανισμός

Για τον Lorenz, κάθε έμβιο ον διαθέτει ένα σύνολο έμφυτων συμπεριφορικών προγραμμάτων. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκονται: η επιθετικότητα, η φυγή, η άμυνα, η αναζήτηση τροφής, η αναπαραγωγή.

Ο φόβος αποτελεί τον ψυχικό μηχανισμό που ενεργοποιεί κυρίως τη συμπεριφορά της φυγής και δεν αποτελεί, ακριβώς, «αδυναμία» αλλά έναν “διακόπτη” επιβιώσεως και το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτός ο διακόπτης ενεργοποιείται χωρίς πραγματική ανάγκη. Τότε ο άνθρωπος παύει να ελέγχει τον φόβο· ο φόβος ελέγχει τον άνθρωπο.

2. Η ενεργειακή θεωρία της επιθετικότητoς

Ένα από τα βασικά σημεία του Konrad Lorenz είναι ότι η επιθετικότητα δεν δημιουργείται αποκλειστικώς ως αντίδραση σε εξωτερικά ερεθίσματα, αντιθέτως, συσσωρεύεται εσωτερικώς ως ενέργεια και όταν αυτή η ενέργεια συναντά τον φόβο, δημιουργείται εσωτερική σύγκρουση όπου η μία δύναμη ωθεί προς τη δράση ενώ η άλλη προς την αποφυγή με συνέπεια τον δισταγμό, την παράλυση, την αμφιβολία και την απώλεια πρωτοβουλίας.

Ο Konrad Lorenz παρατηρεί ότι στα ζώα αυτή η σύγκρουση είναι συνήθως βραχεία ενώ στον άνθρωπο, χάρη στην ικανότητα προβλέψεως και αφηρημένης σκέψεως, μπορεί να διαρκεί πολύ περισσότερο, οδηγώντας σε παρατεταμένη αναστολή της δράσεως.

3. Ο φόβος ως αναστολέας της μαθήσεως

Κάθε νέα δεξιότητα απαιτεί τον πειραματισμό, το λάθος, την αποτυχία, την επανάληψη, όμως, ο φόβος φοβάται την αποτυχία με αποτέλεσμα να μην επιτρέπει την εμπειρία άνευ της οποίας, όμως, δεν υπάρχει μάθηση και παύει η ανέλιξη του ατόμου. Έτσι ο φόβος δημιουργεί έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο: φόβος → αποφυγή → έλλειψη εμπειρίας → μεγαλύτερος φόβος.

4. Ο φόβος στον ασκούμενο μιας πολεμικής τέχνης

Εδώ οι ιδέες του Konrad Lorenz αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο άνθρωπος φέρει ακόμη μέσα του μηχανισμούς που εξελίχθηκαν επί εκατοντάδες χιλιάδων χρόνων.

Εν προκειμένω, το σώμα δεν γνωρίζει αν βρίσκεται σε Σχολή Οπλασκίας, σε Σχολή Ιππασίας ή σε Τοξευτήριο, αλλά αντιλαμβάνεται μόνον ότι «υπάρχει απειλή»! Τότε παρατηρείται η αύξηση καρδιακών παλμών, η επιτάχυνση αναπνοής, η απελευθέρωση αδρεναλίνης, η σύσπαση μυών, ο περιορισμός της λεπτής κινητικότητας. Και οι αντιδράσεις αυτές μπορεί να είναι χρήσιμες σε πραγματικό κίνδυνο, αλλά δυσχεραίνουν την εκτέλεση σύνθετων τεχνικών που απαιτούν ακρίβεια και αυτοέλεγχο.

5. Η μεγαλύτερη παγίδα

Εδώ δεν «μετρά» ο φόβος έναντι του αντιπάλου αλλά ο φόβος της αποτυχίας. Ο ασκούμενος φοβάται μήπως εκτεθεί, μήπως γελοιοποιηθεί, μήπως χάσει, μήπως δεν ανταποκριθεί σε προσδοκίες. Και αυτός ο φόβος γίνεται πιο επικίνδυνος από τον ίδιο τον αντίπαλο.

Ο Konrad Lorenz θα ερμήνευε αυτόν τον φόβο ως σύγκρουση μεταξύ της φυσικής ορμής για δράση και των πολύπλοκων κοινωνικών μηχανισμών που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο.

6. Ο φόβος και η επιθετικότητα

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του βιβλίου είναι ότι η καταπίεση της επιθετικότητας δεν εξαφανίζει την επιθετικότητα αλλ’ αντιθέτως την συσσωρεύει δίκην συμπιεζόμενου ελατηρίου με όλες τις συνέπειες της εκτινάξεώς του. Όταν ο άνθρωπος φοβάται συνεχώς να εκφραστεί η επιθετική ενέργειά του δεν χάνεται αλλά συσσωρεύεται και, τελικώς, εκρήγνυται στρεφόμενη κατά του εαυτού του υπό μορφήν άγχους ή ψυχοσωματικής εντάσεως ή εκδηλώνεται, αδίκως, εναντίον αδυνάμων στόχων.

Ο Konrad Lorenz, πολύ σωστά, υποστηρίζει ότι η υγιής εκτόνωση της επιθετικής ενεργείας μέσω δραστηριοτήτων όπως ο αθλητισμός και οι αγωνιστικές δοκιμασίες μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνικώς ωφέλιμος μηχανισμός.

7. Η σημασία της προπονήσεως

Η προπόνηση δεν έχει ως σκοπό να εξαφανίσει τον φόβο διότι κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο. Σκοπός μιας πλήρους προπονήσεως είναι να μετατρέψει τον φόβο σε πληροφορία και να μετατρέψει τον πολεμιστή όχι σε κάποιον που δεν φοβάται αλλά σε εκείνον που δεν θα επιτρέψει στον όποιον φόβο του να αποφασίσει αντί του ιδίου. Τίθεται, λοιπόν, ζήτημα αυτορρυθμίσεως αφού η επανάληψη δημιουργεί εξοικείωση, και η εξοικείωση μειώνει την αντίληψη της απειλής, επιτρέποντας πιο αποτελεσματική διαχείριση.

8. Η κυριαρχία επί του εαυτού

Σύμφωνα με τη λογική του Konrad Lorenz, η μεγαλύτερη νίκη δεν είναι επί του αντιπάλου αλλά η ρύθμιση των ίδιων των ενστίκτων και, κατά τα καθ’ ημάς, η πολεμική τέχνη λειτουργεί ως εργαστήριο αυτοκυριαρχίας και αυτορρυθμίσεως όπου ο εκπαιδευόμενος μαθαίνει να μετασχηματίζει τον φόβο σε εγρήγορση, την επιθετικότητα σε ελεγχόμενη δύναμη, την ορμή σε πειθαρχημένη πράξη.

9. Η φιλοσοφική διάσταση

Ο φόβος γεννά πάντοτε μία εσωτερική επιλογή κατά την οποία ο άνθρωπος καλείται να αποφασίσει: «Θα αφήσω τον φόβο να καθορίσει τη συμπεριφορά μου ή θα τον εντάξω σε μία συνειδητή πράξη;»

Από αυτή την άποψη, η πρόοδος δεν είναι η εξαφάνιση του φόβου, αλλά η ανάπτυξη της ικανότητας να ενεργεί κανείς παρά την παρουσία του. Αυτή η ιδέα είναι συμβατή τόσο με τη βιολογική προσέγγιση του Konrad Lorenz όσο και με πολλές παραδόσεις πολεμικών τεχνών, οι οποίες αντιμετωπίζουν την αυτοκυριαρχία ως θεμελιώδη στόχο της ασκήσεως.

Συμπέρασμα: Σε συμφωνία με το πνεύμα του έργου του Konrad Lorenz, ο φόβος δεν πρέπει να θεωρείται εχθρός, αλλά φυσικός μηχανισμός που υπηρετεί την επιβίωση. Γίνεται ανασταλτικός όταν παύει να ανταποκρίνεται στην πραγματική κατάσταση και όταν κυριαρχεί στη λήψη αποφάσεων. Για τον ασκούμενο σε μια πολεμική τέχνη, η εκπαίδευση δεν αποσκοπεί στην κατάργηση του φόβου, αλλά στην καλλιέργεια πειθαρχίας, αυτογνωσίας και ελέγχου, ώστε ο φόβος να αποτελεί σήμα εγρηγόρσεως και όχι αιτία αδρανείας. Έτσι, η ουσιαστική πρόοδος δεν συνίσταται στην απουσία φόβου, αλλά στην ικανότητα να ενεργεί κανείς με διαύγεια και μέτρο ακόμη και όταν ο φόβος είναι παρών.

Αλλά, γιατί γράφτηκαν οι παραπάνω αράδες; Γράφτηκαν, διότι σε μία φοβική κοινωνία παρατηρείται σχεδόν ως κανόνας στους μαθητές πολεμικών τεχνών η κυριαρχία του φόβου στην λήψη των αποφάσεών τους με αποτέλεσμα την αποτυχία στον δρόμο που διάλεξαν και την αναπόφευκτην, άδοξην, "έξοδό" τους από την "ατραπό" που έδειξαν να επιλέγουν. Και, δυστυχώς, αυτό παρατηρούμε συχνά και στην Σχολή των "Ελλήνων Κενταύρων" όπου, πρωτίστως, ενδιαφερόμεθα για την ψυχικήν υγεία των εκπαιδευομένων μας, παρατηρώντας συχνά ότι, νέοι άνθρωποι, αδυνατούν να αυτορρυθμιστούν οδηγούμενοι εκ φόβου στην λήψη λανθασμένων αποφάσεων πάντοτε με δυσάρεστες συνέπειες! Και για τον λόγο αυτό δημοσιεύσαμε και το σχετικό βοήθημα "ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ & ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΥΤΟΡΡΥΘΜΙΣΕΩΣ". Δυστυχώς, όμως, είναι εμφανές ότι χειρότερη από τον ανεξέλεγκτο φόβο είναι η παράλειψη μελέτης πολλών χρησίμων των οποίων η γνώση θα προελάμβανε τις προαναφερθείσες δυσάρεστες συνέπειες.